Vũ Nương là người phụ nữ đẹp người đẹp nết nhưng phải chết oan vì sự ghen tuông mù quáng của chồng, và qua nàng Nguyễn Dữ vừa ca ngợi phẩm chất người phụ nữ, vừa tố cáo một xã hội để người tốt không có chỗ tự bảo vệ. Phân tích nhân vật này, bạn cần làm rõ hai vế đó cùng lúc: nàng tốt đến đâu, và vì sao người tốt như vậy vẫn không thoát được.
Vũ Nương là nhân vật chính của Chuyện người con gái Nam Xương, một truyện trong tập Truyền kỳ mạn lục viết bằng chữ Hán của Nguyễn Dữ (thế kỷ XVI). Truyện quen thuộc với học sinh qua chương trình Ngữ văn trước đây và vẫn có mặt trong một số bộ sách, ngữ liệu hiện hành. Bài dưới đây đi theo từng hoàn cảnh của nhân vật, phân tích ba lời nói quan trọng của nàng, rồi gợi ý dàn ý để bạn tự viết.
Vũ Nương là ai: vị trí của nhân vật trong truyện
Theo truyện, Vũ Thị Thiết là người con gái quê ở Nam Xương, tính tình thuỳ mị nết na, lại có tư dung tốt đẹp. Trương Sinh, con nhà hào phú nhưng không có học, mến dung hạnh của nàng nên xin mẹ đem trăm lạng vàng cưới về. Ngay chi tiết mở đầu này đã ngầm chứa mầm bi kịch: một cuộc hôn nhân có yếu tố mua bán, giữa một cô gái nhà nghèo và một người chồng giàu nhưng thiếu học, lại có tính đa nghi.
Truyện của Nguyễn Dữ dựa trên một truyện cổ tích dân gian quen gọi là Vợ chàng Trương. Điểm khác quan trọng là phần sau: trong cổ tích, câu chuyện khép lại ở cái chết oan và nỗi ân hận của người chồng; Nguyễn Dữ thêm đoạn Vũ Nương sống dưới thuỷ cung, gặp Phan Lang, rồi hiện về trên sông. Phần thêm này không chỉ để câu chuyện ly kỳ hơn mà còn để nhà văn nói thêm điều mình nghĩ về số phận người phụ nữ.
Vì vậy khi phân tích, bạn nên xem Vũ Nương ở hai tư cách. Thứ nhất, nàng là một con người cụ thể với những việc làm cụ thể trong gia đình. Thứ hai, nàng là hình tượng đại diện cho người phụ nữ trong xã hội phong kiến: có đủ đức hạnh mà xã hội đòi hỏi, nhưng quyền sống, quyền được minh oan lại nằm trong tay người khác. Hai tư cách ấy đan vào nhau suốt bài viết.
Phẩm chất của Vũ Nương qua bốn hoàn cảnh
Cách dễ làm nhất là đi theo từng hoàn cảnh mà truyện đặt nhân vật vào. Mỗi hoàn cảnh làm sáng lên một nét phẩm chất, và các chi tiết đều có trong văn bản để bạn dẫn chứng.
| Hoàn cảnh | Việc làm, lời nói của Vũ Nương | Phẩm chất bộc lộ |
|---|---|---|
| Ngày thường bên người chồng đa nghi | Biết chồng có tính đa nghi, phòng ngừa vợ quá sức, nàng giữ gìn khuôn phép, không để vợ chồng phải đến thất hoà | Khéo léo, nhẫn nại, biết giữ gìn hạnh phúc gia đình |
| Tiễn chồng đi lính | Không mong chồng mang ấn phong hầu, chỉ mong ngày về mang theo được hai chữ bình yên; lo cho chồng nơi chiến trận, nói nỗi nhớ mong của mình | Thuỷ chung, coi trọng hạnh phúc hơn danh vọng |
| Ở nhà khi chồng vắng | Một mình nuôi con nhỏ, chăm mẹ chồng ốm: thuốc thang, lễ bái, lấy lời ngọt ngào khuyên lơn; mẹ mất thì lo ma chay tế lễ như với cha mẹ đẻ | Hiếu thảo, đảm đang, tình nghĩa |
| Khi bị chồng nghi oan | Phân trần, tìm cách hàn gắn; khi không được thì tắm gội chay sạch, ra bến Hoàng Giang nguyện với trời đất rồi gieo mình | Trọng danh dự, nhân phẩm; tuyệt vọng nhưng không buông xuôi về lẽ phải |
Chi tiết người mẹ chồng trước khi mất trăng trối, cầu trời xét lòng lành của con dâu, là lời chứng có giá trị nhất về Vũ Nương. Đó là lời của người trong nhà, người chứng kiến trọn những năm nàng một mình gánh vác, nên khi đưa vào bài, bạn nên dùng nó làm chỗ dựa cho luận điểm về sự hiếu thảo thay vì chỉ liệt kê việc làm.
Nguyên nhân bi kịch: không chỉ vì chiếc bóng
Học sinh hay viết rằng Vũ Nương chết vì một lời nói ngây thơ của đứa con. Điều đó đúng ở mức sự việc, nhưng chưa đủ ở mức phân tích. Lời bé Đản chỉ là mồi lửa. Khi chồng đi lính, nàng thường đùa con, trỏ bóng mình trên vách mà bảo đó là cha Đản. Trương Sinh về, đứa trẻ không chịu nhận cha, nói rằng cha nó trước kia vẫn đến mỗi đêm nhưng chỉ ngồi im. Một câu nói như vậy chỉ thành tai hoạ khi gặp đúng một người chồng sẵn lòng nghi ngờ.
Nguyên nhân sâu hơn nằm ở ba tầng. Tầng thứ nhất là tính cách Trương Sinh: đa nghi, ít học, lại đang buồn vì mẹ mất. Tầng thứ hai là cuộc hôn nhân không bình đẳng: người vợ được cưới bằng trăm lạng vàng, ở thế dưới, lời nói của nàng không có trọng lượng. Trương Sinh không hỏi vợ cho rõ, không nói cho vợ biết con đã nói gì, chỉ mắng nhiếc và đánh đuổi đi; hàng xóm bênh vực cũng không ăn thua. Tầng thứ ba là chiến tranh: cuộc binh đao chia lìa vợ chồng, đẩy người vợ vào cảnh một mình và tạo ra chính cái khoảng trống để trò đùa chiếc bóng ra đời.
Chiếc bóng vì thế là một chi tiết nghệ thuật đắt giá. Nó vừa là biểu hiện của tình yêu và nỗi nhớ chồng, vừa là cách người mẹ dỗ con cho con có cha, vừa là nút thắt đẩy câu chuyện tới bi kịch, rồi lại là nút mở khi chính Trương Sinh nghe con chỉ bóng trên vách và hiểu ra nỗi oan của vợ. Một chi tiết bình thường trong sinh hoạt mà mang đủ bốn chức năng, đó là chỗ bạn nên dành một đoạn riêng để phân tích.
Ba lời nói của Vũ Nương trước khi gieo mình
Lời phân trần thứ nhất là lời của người vợ muốn giữ gia đình. Nàng nhắc lại thân phận “Thiếp vốn con kẻ khó, được nương tựa nhà giàu”, kể nỗi chia phôi vì lửa binh và cách mình giữ gìn trong những năm xa chồng, rồi xin chồng đừng nghi oan. Giọng nói hạ mình, nhẹ nhàng, cho thấy nàng vẫn hy vọng cứu vãn. Bạn nên chú ý: nàng không trách chồng mà chỉ xin được hiểu.
Lời thứ hai là lời của người đã hiểu hạnh phúc tan vỡ. Khi Trương Sinh vẫn không nghe, nàng nói đến chuyện “bình rơi trâm gãy, mây tạnh mưa tan”, những hình ảnh ước lệ quen thuộc của văn chương cổ để chỉ tình vợ chồng đã hết. Lời này đau đớn hơn, không còn là thuyết phục mà là tự nhận ra mình không còn chỗ đứng trong ngôi nhà ấy.
Lời thứ ba là lời nguyện với trời đất bên bến Hoàng Giang. Nàng tắm gội chay sạch, ra bến sông, ngửa mặt lên trời mà nguyện: “Thiếp nếu đoan trang giữ tiết, trinh bạch gìn lòng, vào nước xin làm ngọc Mị Nương, xuống đất xin làm cỏ Ngu mĩ.” Đây là hành động của người không còn ai để kêu oan ngoài thần sông, trời đất. Cái chết của nàng vì vậy không phải là sự bồng bột, mà là cách cuối cùng để khẳng định sự trong sạch.
Ba lời đi theo một đường dốc. Từ hy vọng, sang đau đớn, tới tuyệt vọng. Khi phân tích, nếu bạn chỉ ra được đường đi của tâm trạng như vậy, bài viết sẽ có chiều sâu tâm lý thay vì dừng ở việc kể lại rằng nàng bị oan rồi tự vẫn.
Phần kỳ ảo dưới thuỷ cung: vì sao Vũ Nương không trở về
Sau khi gieo mình, Vũ Nương được Linh Phi cứu và cho sống dưới thuỷ cung. Phan Lang, người cùng làng, gặp nạn và cũng được đưa xuống thuỷ cung, nhận ra nàng. Nàng gửi chiếc hoa vàng làm tin, nhờ nhắn Trương Sinh lập đàn giải oan bên bến Hoàng Giang. Trương Sinh làm theo, Vũ Nương hiện về giữa dòng sông, nói lời tạ từ: “Đa tạ tình chàng, thiếp chẳng thể trở về nhân gian được nữa”, rồi bóng nàng loang loáng mờ nhạt dần mà biến đi mất.
Phần này có hai ý nghĩa mà bạn nên tách ra. Ý thứ nhất là hoàn thiện vẻ đẹp nhân vật: dù đã ở cõi khác, nàng vẫn nặng tình với chồng con, quê hương, vẫn mong được giải oan cho danh dự. Đó là ước mơ của nhân dân về lẽ công bằng: người tốt phải được minh oan.
Ý thứ hai sâu hơn: Vũ Nương không trở lại. Đàn giải oan chỉ trả lại danh dự chứ không trả lại hạnh phúc. Cõi trần ấy, nơi một người vợ có thể bị đuổi đi vì một câu nói trẻ con, không còn là chỗ nàng muốn quay về. Cách kết như vậy giữ nguyên tính bi kịch, và chính chỗ này làm truyện của Nguyễn Dữ có giá trị tố cáo mạnh hơn một cái kết đoàn viên. Nếu đề hỏi về ý nghĩa chi tiết kỳ ảo, đây là luận điểm bạn không nên bỏ.
Nghệ thuật xây dựng nhân vật Vũ Nương
Phần nhận xét nghệ thuật thường bị viết qua loa, chỉ một hai câu. Bạn có thể triển khai thành đoạn riêng với các ý sau, mỗi ý kèm một dẫn chứng:
- Đặt nhân vật vào nhiều hoàn cảnh thử thách: làm vợ, làm mẹ, làm dâu, bị nghi oan; mỗi hoàn cảnh soi một mặt phẩm chất, nên nhân vật hiện lên trọn vẹn mà không cần lời khen trực tiếp của người kể.
- Khắc hoạ qua lời nói: các lời thoại của Vũ Nương đều mềm mỏng, có lý có tình, dùng nhiều hình ảnh ước lệ; lời nói cho thấy học thức và tâm hồn hơn mọi lời miêu tả ngoại hình.
- Đối lập với Trương Sinh: một bên dịu dàng, nhẫn nhịn; một bên đa nghi, độc đoán; sự đối lập làm bi kịch rõ hơn và làm nổi phẩm chất của nàng.
- Chi tiết chiếc bóng được cài từ đầu và mở ở cuối, tạo kết cấu chặt và gây bất ngờ.
- Yếu tố truyền kỳ (thuỷ cung, Linh Phi, hiện về trên sông) kết hợp với yếu tố hiện thực (chiến tranh, gia đình), khiến nhân vật vừa gần gũi vừa mang màu sắc lý tưởng.
- Ngôn ngữ biền ngẫu, điển tích (ngọc Mị Nương, cỏ Ngu mĩ) mang dấu ấn văn xuôi chữ Hán trung đại; khi trích, bạn nên giải thích ngắn điển tích thay vì để nguyên.
Một cách nhận xét gọn: Nguyễn Dữ không miêu tả nhiều về ngoại hình Vũ Nương; ông để hành động và lời nói của nàng tự nói lên con người nàng. Đó là đặc điểm chung của nhiều truyện trung đại, nhưng ở đây được làm khéo nhờ các lời thoại giàu cảm xúc.
Dàn ý gợi ý để tự viết bài phân tích nhân vật Vũ Nương
Dàn ý dưới đây là khung; bạn cần tự viết thành đoạn văn theo cảm nhận của mình, chọn dẫn chứng mình thấy thuyết phục nhất, không chép nguyên.
- Mở bài: giới thiệu Nguyễn Dữ, Truyền kỳ mạn lục, nêu ấn tượng chung về Vũ Nương: người phụ nữ vẹn toàn mà bạc mệnh.
- Luận điểm 1: vẻ đẹp phẩm chất qua bốn hoàn cảnh (giữ gìn khuôn phép, tiễn chồng, nuôi con và chăm mẹ chồng, ứng xử khi bị nghi oan).
- Luận điểm 2: bi kịch và nguyên nhân (tính đa nghi của Trương Sinh, hôn nhân không bình đẳng, chiến tranh, chi tiết chiếc bóng).
- Luận điểm 3: phân tích ba lời nói trước khi gieo mình để thấy diễn biến tâm trạng.
- Luận điểm 4: phần kỳ ảo và ý nghĩa của việc nàng không trở về.
- Luận điểm 5: nghệ thuật xây dựng nhân vật.
- Kết bài: khẳng định giá trị nhân đạo (trân trọng người phụ nữ) và giá trị hiện thực (tố cáo xã hội), có thể nêu suy nghĩ riêng về sự lắng nghe trong gia đình.
Đoạn mẫu ngắn cho phần nguyên nhân, để bạn tham khảo cách viết chứ không phải để chép: “Lời nói của bé Đản chỉ là cái cớ. Điều đẩy Vũ Nương xuống dòng Hoàng Giang là một người chồng không chịu hỏi, một gia đình nơi tiếng nói của người vợ nhẹ hơn tiếng nói ngây thơ của đứa trẻ lên ba.” Em nên viết lại bằng giọng của mình.
Câu hỏi thường gặp
Vũ Nương tên thật là gì?
Theo truyện, nhân vật tên là Vũ Thị Thiết, người con gái quê ở Nam Xương. Tên gọi Vũ Nương là cách gọi tôn trọng dành cho người phụ nữ họ Vũ. Khi viết bài, bạn có thể dùng tên Vũ Nương cho thống nhất, chỉ nhắc tên đầy đủ một lần ở phần giới thiệu nhân vật.
Chuyện người con gái Nam Xương có gốc từ truyện nào?
Truyện được Nguyễn Dữ viết lại dựa trên một truyện cổ tích dân gian quen gọi là Vợ chàng Trương. Phần Nguyễn Dữ thêm vào rõ nhất là đoạn Vũ Nương sống dưới thuỷ cung, gặp Phan Lang và hiện về trên sông, làm thay đổi ý nghĩa của câu chuyện.
Vì sao Trương Sinh không hỏi rõ vợ mà đánh đuổi luôn?
Văn bản cho biết Trương Sinh có tính đa nghi, không có học, lại đang buồn vì mẹ mất. Cộng với vị thế người chồng có quyền trong gia đình phong kiến, chàng không thấy cần nghe vợ giải thích. Khi phân tích, bạn nên nêu cả tính cách lẫn hoàn cảnh xã hội, không quy hết cho một người.
Chi tiết chiếc bóng có ý nghĩa gì?
Chiếc bóng thể hiện tình yêu, nỗi nhớ chồng và tình thương con của Vũ Nương; nó là nút thắt gây ra hiểu lầm và là nút mở giúp Trương Sinh nhận ra sự thật. Chi tiết này còn ngầm nói về thân phận mong manh của người phụ nữ, chỉ một chiếc bóng cũng đủ làm tan cửa nát nhà.
Có nên viết rằng Vũ Nương yếu đuối khi tự vẫn không?
Bạn có thể nêu góc nhìn riêng, nhưng cần đặt hành động trong bối cảnh: nàng đã phân trần nhiều lần, không có ai đứng ra bảo vệ, và cái chết là cách duy nhất còn lại để khẳng định sự trong sạch. Nhận xét cân bằng sẽ thuyết phục hơn một lời phán xét một chiều.
Bài phân tích Vũ Nương nên dài bao nhiêu và trích bao nhiêu?
Độ dài tuỳ yêu cầu của đề và thời gian làm bài. Về trích dẫn, chỉ cần vài câu then chốt như lời tiễn chồng, lời nguyện bên bến Hoàng Giang, lời tạ từ cuối truyện. Trích đúng từng chữ và phân tích kỹ một câu có giá trị hơn chép nhiều câu mà không bình.