Tràng là nhân vật chính trong truyện ngắn Vợ nhặt của Kim Lân: một anh nông dân nghèo, thô kệch ở xóm ngụ cư, giữa nạn đói năm 1945 đã "nhặt" được vợ chỉ sau vài câu nói đùa và bốn bát bánh đúc. Phân tích Tràng là đi theo một sự thay đổi: từ người đàn ông vô tư, có phần liều lĩnh, thành người chồng thấy mình "nên người", biết lo cho gia đình và bắt đầu nghĩ đến lá cờ đỏ của những người đi phá kho thóc.
Bài này đi qua ngoại hình và lai lịch của Tràng, hai lần gặp người đàn bà xa lạ, khoảnh khắc "Chậc, kệ!", buổi sáng hôm sau và hình ảnh cuối truyện. Cuối bài có dàn ý và vài gợi ý triển khai để bạn tự viết theo cảm nhận của mình, không phải một bài văn để chép.
Tràng xuất hiện trong hoàn cảnh nào
Vợ nhặt in trong tập Con chó xấu xí năm 1962. Kim Lân kể rằng truyện có tiền thân là một tiểu thuyết dang dở về xóm ngụ cư viết sau Cách mạng tháng Tám, bản thảo bị thất lạc, sau hoà bình ông viết lại thành truyện ngắn. Bối cảnh là nạn đói năm Ất Dậu, khi người chết đói "như ngả rạ", người sống thì "xanh xám như những bóng ma", mùi xác người và tiếng quạ kêu phủ lên cả xóm.
Trong khung cảnh ấy Tràng hiện ra đầu tiên với dáng đi về lúc chập tối, vừa đi vừa tủm tỉm cười, vừa nói lảm nhảm một mình. Hắn làm nghề kéo xe thóc thuê, sống với mẹ già trong một căn nhà vắng teo, rúm ró giữa khu vườn mọc lổn nhổn những búi cỏ dại. Gia đình thuộc dân ngụ cư, tức là dân từ nơi khác đến, bị người làng coi rẻ. Hai chữ "ngụ cư" quan trọng hơn vẻ ngoài của nó: Tràng nghèo, xấu, lại ở chỗ thấp nhất của làng, nên chuyện lấy vợ vốn đã khó ngay cả lúc được mùa.
Đặt nhân vật vào đúng bối cảnh này là việc đầu tiên khi viết bài. Mọi hành động sau đó của Tràng, kể cả quyết định có vẻ dại dột nhất, chỉ có nghĩa khi người đọc thấy cái đói đang đè lên từng mái nhà.
Ngoại hình, tính cách: thô mà không ác
Một ngoại hình chẳng có gì để khen. Kim Lân tả Tràng với hai con mắt nhỏ tí, gà gà đắm vào bóng chiều, hai bên quai hàm bạnh ra, cái lưng to rộng như lưng gấu. Nhà văn không giấu cái xấu, cũng không chế giễu; ông đặt nó ra để người đọc hiểu vì sao bao năm Tràng vẫn chưa có vợ.
Một tính tình hồn nhiên đến ngờ nghệch. Tràng hay đùa với lũ trẻ trong xóm, bọn trẻ thấy hắn về là reo hò, trêu chọc, hắn cũng chẳng giận. Cái tật vừa đi vừa nói một mình khiến người ta coi hắn hơi dở người. Nhưng đọc kỹ thì đó là sự hồn nhiên của một người lao động chất phác, ít suy tính.
Một tấm lòng tốt bộc lộ qua việc nhỏ. Trước một người đàn bà đói lả, Tràng không lợi dụng, không bố thí kiểu ban ơn; hắn mời ăn một cách xởi lởi, "Ăn gì thì ăn", rồi đứng nhìn thị ăn. Cái tốt ở đây không được tuyên bố bằng lời mà nằm trong cử chỉ.
Một người chưa từng nghĩ xa. Trước khi có vợ, Tràng sống ngày nào biết ngày ấy, kéo xe kiếm bát cơm, tối về với mẹ. Chính điểm xuất phát giản đơn này làm cho sự thay đổi ở cuối truyện thấy rõ hơn: người chưa từng lo xa lại bắt đầu lo cho "vợ con sau này".
Hai lần gặp thị và câu "Chậc, kệ!"
Lần thứ nhất, Tràng kéo xe thóc lên dốc, buột miệng hò một câu cho đỡ nhọc, gọi người ra đẩy xe giúp, hứa cho ăn cơm trắng. Câu hò là lời đùa, không nhắm vào ai. Vậy mà một người đàn bà trong đám chị em ngồi nhặt hạt rơi hạt vãi chạy ra đẩy thật, cười "tít mắt". Ở lần này, Tràng chỉ thấy "thích ý", chưa có gì hơn.
Lần thứ hai, thị sầm sập chạy đến trách hắn hôm trước hẹn mà không thấy xuống, câu "Điêu! Người thế mà điêu!" vừa cong cớn vừa đáo để. Tràng mời ăn, thị ngồi ăn liền bốn bát bánh đúc, chẳng chuyện trò gì. Rồi Tràng nói nửa đùa nửa thật rằng nếu thị muốn về cùng thì ra khuân hàng lên xe. Thị về thật.
Khoảnh khắc đáng phân tích nhất nằm ở đây. Kim Lân cho Tràng "chợt nghĩ": thóc gạo này đến cái thân mình cũng chả biết có nuôi nổi không, lại còn đèo bòng. Rồi hắn tặc lưỡi: "Chậc, kệ!". Hai tiếng ấy chứa cả cái liều của người không còn gì để mất lẫn khao khát rất người là có một mái ấm. Bạn có thể khai thác hai chiều: nếu chỉ đọc là "liều" thì thấy cái đói làm rẻ rúng hôn nhân; nếu đọc thêm chiều khao khát thì thấy ngay cả khi cận kề cái chết, con người vẫn hướng về sự sống. Hai cách đọc không loại trừ nhau, và một bài phân tích tốt nên giữ được cả hai.
Chi tiết tiêu biểu nên dùng làm dẫn chứng
Bảng dưới gom các chi tiết về Tràng theo trình tự truyện, kèm điều mỗi chi tiết cho thấy. Bạn chọn ba đến bốn chi tiết, không cần dùng hết.
| Chi tiết trong truyện | Điều nó cho thấy về Tràng |
|---|---|
| Vừa đi vừa tủm tỉm cười, nói lảm nhảm, đùa với trẻ con | Hồn nhiên, chất phác, bị người xung quanh coi là hơi dở |
| Câu hò gọi người đẩy xe, hứa cho ăn cơm trắng | Lời đùa của người lao động, không chủ ý tán tỉnh |
| Mời thị ăn bốn bát bánh đúc | Rộng rãi, tử tế trong hoàn cảnh chính mình cũng thiếu |
| "Chậc, kệ!" | Vừa liều lĩnh vừa khao khát hạnh phúc, chấp nhận gánh thêm một người |
| Mua cho thị cái thúng con, đãi một bữa no, mua hai hào dầu | Cái vụng về đáng thương của người lần đầu làm chồng, muốn có chút "lễ" cho ra dáng |
| Vẻ "phởn phơ khác thường", mặt "vênh lên tự đắc" khi dẫn vợ qua xóm | Niềm vui và cả sự tự hào ngây thơ, quên cái đói trong chốc lát |
| Buổi sáng thấy mình "nên người", thấy "có bổn phận" | Sự trưởng thành về ý thức, hướng tới trách nhiệm gia đình |
| Nhớ "đám người đói và lá cờ đỏ bay phấp phới" | Mầm hướng về con đường đổi đời, mở ra tương lai |
Khi dùng dẫn chứng, trích ngắn đúng nguyên văn, phần còn lại nói bằng lời của bạn. Mỗi chi tiết nên đi kèm một câu giải thích vì sao nó quan trọng, đừng chỉ kể lại.
Buổi sáng hôm sau: người chồng "nên người"
Sáng hôm sau là đoạn mà nhiều bài viết lướt qua, trong khi đó mới là đích của nhân vật. Tràng tỉnh dậy, thấy trong người "êm ái lửng lơ như người vừa ở trong giấc mơ đi ra". Mẹ và vợ đang quét dọn, cái sân được quét sạch, những ang nước được kín đầy. Cảnh nhà vẫn nghèo nhưng đã có bàn tay người chăm.
Từ những thay đổi bên ngoài, Kim Lân đi vào bên trong: Tràng bỗng thấy thương yêu, gắn bó với cái nhà của mình lạ lùng; hắn thấy mình "nên người"; hắn thấy mình có bổn phận phải lo lắng cho vợ con sau này. Ba ý nối nhau thành một bậc thang: từ cảm xúc với ngôi nhà, đến ý thức về bản thân, rồi tới trách nhiệm. Một người đàn ông trước đó chỉ sống qua ngày nay tự đặt mình vào vị trí trụ cột.
Ở bữa cơm, khi nồi cháo cám được bưng lên, Tràng gợt một miếng bỏ vội vào miệng, mặt chun lại, miếng cám đắng chát và nghẹn bứ trong cổ. Hắn không nói gì. Sự im lặng đó cho thấy hắn đã hiểu cái giá thật của hạnh phúc vừa có, nhưng không quay lưng với nó. Đây là chỗ để bạn chứng minh rằng Tràng không chỉ là người "liều", mà là người dám nhận lấy hệ quả của lựa chọn.
Nghệ thuật xây dựng nhân vật Tràng
Tình huống truyện độc đáo. Chuyện "nhặt" được vợ giữa nạn đói vừa lạ vừa éo le: lẽ ra là việc vui mà khiến cả xóm ngạc nhiên, khiến mẹ ngỡ ngàng, khiến chính Tràng không tin. Tình huống ấy làm bật ra mọi nét tính cách mà không cần nhà văn bình luận.
Miêu tả tâm lý qua chi tiết nhỏ. Kim Lân ít dùng lời giải thích dài; ông để cái tặc lưỡi, cái cười tủm tỉm, cái mặt chun lại vì miếng cám nói thay. Người viết bài nên học cách đọc chính những chi tiết này.
Ngôn ngữ mộc, gần khẩu ngữ nông thôn Bắc Bộ. Cách gọi "hắn", "thị", các câu đối đáp cộc lốc nhưng đúng giọng người lao động. Ngôn ngữ ấy giữ cho nhân vật chân thật, không bị tô hồng.
Kết thúc mở. Truyện dừng ở hình ảnh trong óc Tràng: đám người đói và lá cờ đỏ. Không có cảnh Tràng đi theo đoàn người phá kho thóc, chỉ có một ý nghĩ. Kết như vậy vừa giữ đúng nhịp nhân vật, vừa gợi một tương lai mà người đọc tự hình dung.
Dàn ý gợi ý để tự viết bài phân tích
Dàn ý dưới đây là khung, không phải bài làm. Mỗi luận điểm bạn nên viết bằng cảm nhận và câu chữ của riêng mình.
- Mở bài: giới thiệu Kim Lân và truyện Vợ nhặt, nêu nhận định khái quát về Tràng, chẳng hạn một người nông dân nghèo mà giữa nạn đói vẫn khao khát và biết vun vén hạnh phúc.
- Luận điểm 1 — Lai lịch, ngoại hình, hoàn cảnh: dân ngụ cư, nghề kéo xe thuê, ngoại hình thô, tính hồn nhiên; nhấn vào bối cảnh nạn đói để làm nền.
- Luận điểm 2 — Hai lần gặp thị và quyết định "nhặt" vợ: phân tích câu hò, bốn bát bánh đúc, câu "Chậc, kệ!"; giữ cả hai chiều liều lĩnh và khao khát.
- Luận điểm 3 — Trên đường về và buổi chiều ở nhà: vẻ phởn phơ, mua thúng, mua dầu, sự lúng túng trước mẹ; niềm vui nhỏ giữa cảnh đói.
- Luận điểm 4 — Buổi sáng hôm sau: cảm giác "nên người", ý thức bổn phận, bữa cháo cám, hình ảnh lá cờ đỏ.
- Đánh giá nghệ thuật: tình huống truyện, miêu tả tâm lý qua chi tiết, ngôn ngữ, kết thúc mở; ý nghĩa nhân đạo của nhân vật.
- Kết bài: khẳng định lại giá trị nhân vật và nêu điều bạn rút ra cho riêng mình, một câu thật, tránh khẩu hiệu.
Ví dụ một câu mở luận điểm 4 (để tham khảo cách viết, không chép): "Nếu buổi chiều hôm trước Tràng còn ngỡ ngàng như trong mơ, thì buổi sáng hôm sau cho thấy hắn đã bước hẳn sang một vai khác: vai người chồng biết lo."
Những lỗi hay gặp khi viết về Tràng
Phần lớn bài viết về Tràng mất điểm vì những lỗi lặp lại sau, kiểm lại bài của bạn theo danh sách này trước khi nộp.
- Kể lại cốt truyện từ đầu đến cuối, mỗi đoạn chỉ thêm một câu nhận xét chung chung kiểu "qua đó ta thấy Tràng là người tốt".
- Chỉ coi Tràng là kẻ liều, bỏ qua niềm khao khát mái ấm và sự trưởng thành ở cuối truyện.
- Gán cho Tràng những hành động không có trong văn bản, ví dụ viết rằng Tràng đi theo đoàn người phá kho thóc; truyện chỉ dừng ở ý nghĩ.
- Nhầm người mua thúng và dầu, hoặc nhầm số bát bánh đúc; dẫn chứng sai một chi tiết nhỏ cũng làm người chấm mất lòng tin vào cả bài.
- Tách nhân vật khỏi bối cảnh nạn đói, khiến các hành động trở nên khó hiểu hoặc bị đọc thành chuyện tình cảm đơn thuần.
- Sa vào bình luận đạo đức về chuyện "lấy vợ dễ dãi" mà quên rằng Kim Lân viết bằng cái nhìn cảm thông.
Một mẹo nhỏ: sau mỗi đoạn, đọc lại và tự hỏi "câu nào là phân tích, câu nào chỉ là kể". Nếu đoạn nào toàn câu kể, hãy chọn một chi tiết trong đó và đào sâu thêm.
Câu hỏi thường gặp
Tràng làm nghề gì trong truyện Vợ nhặt?
Tràng làm nghề kéo xe thóc thuê, cụ thể là kéo xe bò chở thóc lên tỉnh cho người ta. Chi tiết này giải thích vì sao hắn gặp thị ở ngoài tỉnh và vì sao hắn có chút tiền để mời ăn bánh đúc giữa lúc cả xóm đang đói.
Vì sao gọi là "vợ nhặt"?
Vì Tràng không cưới hỏi, không mai mối, không lễ lạt; người đàn bà theo về chỉ sau vài câu nói đùa và một bữa ăn. Cách gọi ấy nói lên cái rẻ rúng của thân phận con người trong nạn đói, đồng thời làm nổi bật tình người khi gia đình Tràng vẫn đón nhận thị như một thành viên thật.
Có nên viết rằng Tràng là người vô trách nhiệm khi đèo bòng thêm vợ không?
Bạn có thể nêu cái liều của Tràng, vì chính nhân vật cũng tự nghĩ đến nỗi lo nuôi không nổi. Nhưng nên đặt cạnh đó niềm khao khát hạnh phúc và sự thay đổi ở buổi sáng hôm sau, khi Tràng ý thức về bổn phận. Chỉ kết luận một chiều thường làm bài phân tích bị nông.
Hình ảnh lá cờ đỏ ở cuối truyện có ý nghĩa gì với Tràng?
Lá cờ đỏ gắn với đoàn người đi phá kho thóc của Nhật mà thị kể lại trong bữa cơm. Việc Tràng nhớ tới đám người đói và lá cờ đỏ cho thấy trong hắn bắt đầu có một hướng nhìn về con đường đổi đời. Truyện chỉ dừng ở ý nghĩ, nên khi viết bạn cũng dừng ở mức gợi mở, không suy diễn thêm hành động.
Phân tích nhân vật Tràng nên dài khoảng bao nhiêu?
Độ dài tuỳ đề và thời gian làm bài. Với bài kiểm tra trên lớp, bốn luận điểm chính, mỗi luận điểm một đến hai đoạn có dẫn chứng là đủ sức nặng. Điều quan trọng hơn độ dài là mỗi đoạn có phân tích thật, không kể lại truyện.
Có thể so sánh Tràng với nhân vật nào để bài sâu hơn?
Một số người viết đặt Tràng cạnh các nhân vật nông dân khác như ông Hai trong truyện Làng, cũng của Kim Lân, để thấy cái nhìn trân trọng của nhà văn với người lao động. Nếu đề không yêu cầu so sánh, bạn chỉ nên nhắc một hai câu ở phần đánh giá, tránh làm loãng trọng tâm.