DienHinh.comĐiển Hình
Nhân vật trong văn học dân gian

Phân tích nhân vật Thánh Gióng: người anh hùng làng Gióng và sức mạnh cộng đồng

Phân tích nhân vật Thánh Gióng theo văn bản quen thuộc: sự ra đời kỳ lạ, tiếng nói đầu tiên, lớn nhanh nhờ bà con, nhổ tre đánh giặc, bay về trời và dàn ý.

Clumps of golden bamboo swaying beside a quiet pond in a village on the outskirts of Hanoi, a child walking away along the bank, low angle, soft dawn haze

Thánh Gióng là nhân vật trung tâm của truyền thuyết cùng tên: một cậu bé làng Gióng lên ba chưa biết nói, nghe tiếng sứ giả tìm người đánh giặc Ân thì cất tiếng xin đi, lớn nhanh như thổi, vươn vai thành tráng sĩ, đánh tan giặc rồi cưỡi ngựa bay về trời. Đây là hình tượng người anh hùng đánh giặc giữ nước tiêu biểu nhất của văn học dân gian Việt Nam.

Khác Tấm hay Thạch Sanh, Gióng là nhân vật truyền thuyết chứ không phải cổ tích, nên cách phân tích có chỗ khác: truyện gắn với một thời đại (thời Hùng Vương), một địa danh có thật, và có các dấu tích được kể kèm. Bài này bám theo văn bản phổ biến, cũng là văn bản quen thuộc trong sách Ngữ văn 6.

Gióng là nhân vật truyền thuyết: điều này đổi cách phân tích ra sao

Truyền thuyết là loại truyện kể về nhân vật, sự kiện có liên quan đến lịch sử thời quá khứ, thường có yếu tố tưởng tượng kỳ ảo, thể hiện cách người xưa đánh giá về nhân vật và sự kiện ấy. Với Thánh Gióng, cái lõi lịch sử là truyền thống chống giặc ngoại xâm từ rất sớm của cư dân Văn Lang; còn cậu bé ba tuổi, ngựa sắt phun lửa là phần tưởng tượng để tôn vinh.

Điều này có hai hệ quả cho bài viết. Thứ nhất, bạn không phân tích Gióng như một con người riêng tư có đời sống tình cảm, mà như một biểu tượng của sức mạnh dân tộc. Thứ hai, những dấu tích cuối truyện, như tre đằng ngà, ao hồ liên tiếp, làng Cháy, là một phần của văn bản chứ không phải chú thích phụ; chúng cho thấy người xưa muốn người nghe tin rằng câu chuyện đã thật sự xảy ra.

Một lưu ý về cách gọi: trong truyện, nhân vật được gọi là Gióng, sau khi bay về trời được vua phong là Phù Đổng Thiên Vương. Tên gọi "Thánh Gióng" là cách nhân dân tôn xưng. Khi viết, bạn có thể dùng cả hai, nhưng đừng gán thêm tước hiệu hay chi tiết không có trong văn bản đề bài cho, vì đó là chỗ dễ mất điểm vì sai kiến thức.

Sự ra đời kỳ lạ và ba năm không nói

Ướm chân vào vết chân lạ. Theo truyện, vào đời Hùng Vương thứ sáu, ở làng Gióng có hai ông bà già chăm chỉ làm ăn, có tiếng phúc đức, mà chưa có con. Bà ra đồng, thấy một vết chân rất to, ướm thử chân mình vào, về nhà thì thụ thai, mười hai tháng sau sinh một cậu bé mặt mũi khôi ngô.

Lên ba vẫn chưa biết nói cười. Cậu bé lên ba tuổi vẫn không biết nói, biết cười, cũng chẳng biết đi, đặt đâu nằm đấy. Chi tiết này tạo một khoảng lặng kéo dài, khiến tiếng nói đầu tiên về sau càng đột ngột và có sức nặng.

Ý nghĩa của sự khác thường. Sự ra đời kỳ lạ là đặc điểm chung của nhân vật anh hùng trong văn học dân gian. Nó báo trước rằng nhân vật này không bình thường, sinh ra là để làm việc lớn. Nhưng Gióng vẫn là con của một gia đình nông dân nghèo trong làng, tức là người anh hùng có gốc rễ từ nhân dân.

Một cách đọc cho chi tiết ba năm không nói. Nhiều bài bình giảng hiểu rằng Gióng im lặng vì chưa có việc gì xứng đáng để nói; tiếng nói đầu tiên dành cho việc đánh giặc cứu nước. Đây là cách hiểu hợp lý và phổ biến, nhưng khi viết bạn nên trình bày như một cách cảm nhận, không khẳng định như thể văn bản đã nói thẳng.

Tiếng nói đầu tiên và việc lớn nhanh như thổi

Khi giặc Ân đến xâm lược, thế giặc rất mạnh, nhà vua sai sứ giả đi khắp nơi tìm người tài giỏi cứu nước. Nghe tiếng rao, cậu bé bỗng cất tiếng nói, bảo mẹ mời sứ giả vào, rồi nhờ sứ giả về tâu vua sắm cho mình ngựa sắt, roi sắt, áo giáp sắt để đi phá giặc. Tiếng nói đầu tiên của Gióng là tiếng nói đòi đánh giặc. Bạn có thể khai thác chi tiết này để nói về ý thức trách nhiệm với đất nước, rằng lòng yêu nước có thể biến một đứa trẻ thành người gánh việc lớn.

Gióng đòi ngựa sắt, roi sắt, áo giáp sắt chứ không đòi ngựa thường, gươm thường. Chi tiết này thường được giải thích là để đánh giặc cần có vũ khí, và vũ khí bằng sắt gắn với thời đại người Việt cổ đã biết luyện kim. Nhà vua sai thợ ngày đêm làm gấp, tức là cả triều đình cùng góp sức.

Từ hôm gặp sứ giả, Gióng lớn nhanh như thổi, cơm ăn mấy cũng không no, áo vừa mặc xong đã căng đứt chỉ. Hai ông bà làm ra bao nhiêu cũng không đủ, phải nhờ bà con hàng xóm. Bà con vui lòng gom góp gạo nuôi chú bé, vì ai cũng mong chú giết giặc cứu nước. Đây là chi tiết đắt giá nhất khi phân tích Gióng như hình ảnh của cả cộng đồng: người anh hùng được nuôi bằng cơm gạo của dân làng, sức mạnh của Gióng là sức mạnh của nhân dân góp lại.

Vươn vai thành tráng sĩ, nhổ tre đánh giặc

Khi giặc đến chân núi Trâu, ngựa sắt, roi sắt, áo giáp sắt được mang đến. Gióng vươn vai một cái bỗng biến thành tráng sĩ mình cao hơn trượng, oai phong lẫm liệt, mặc áo giáp, cầm roi, nhảy lên mình ngựa. Ngựa hí dài mấy tiếng vang dội. Hình ảnh vươn vai thường được hiểu là sự trưởng thành vượt bậc của một dân tộc khi đứng trước nạn ngoại xâm: hoàn cảnh đòi hỏi thì con người phải lớn lên ngay.

Gióng thúc ngựa phi thẳng đến nơi có giặc, đón đầu chúng mà đánh. Giặc chết như rạ. Bỗng roi sắt gãy, Gióng nhổ những cụm tre cạnh đường quật vào giặc. Chi tiết nhổ tre đánh giặc cho thấy hai điều. Một là sự linh hoạt, không vì mất vũ khí mà dừng lại. Hai là cây tre, thứ gần gũi nhất của làng quê, cũng thành vũ khí; cả quê hương cùng đánh giặc với Gióng.

Nếu đề hỏi nghệ thuật, bạn chú ý cách người kể đặt hai loại vũ khí cạnh nhau: vũ khí do triều đình rèn và vũ khí lấy từ thiên nhiên làng quê. Sự kết hợp ấy là một cách nói hình ảnh về chiến tranh toàn dân. Nhưng đừng kéo phân tích quá xa thành các khái niệm quân sự hiện đại; giữ ở mức hình ảnh và ý nghĩa là đủ thuyết phục.

Chi tiết tiêu biểu về Gióng và ý nghĩa

Bảng dưới đây gom các chi tiết hay được hỏi trong đề đọc hiểu và đề phân tích. Cột ý nghĩa ghi cách hiểu phổ biến; bạn có thể bổ sung cảm nhận riêng có lý lẽ.

Chi tiếtÝ nghĩa thường được nêu
Bà mẹ ướm chân vào vết chân lạ, mười hai tháng mới sinhNguồn gốc khác thường của người anh hùng; vẫn sinh ra trong gia đình nông dân
Lên ba không nói, nghe sứ giả thì cất tiếngTiếng nói đầu tiên là tiếng nói đánh giặc; ý thức trách nhiệm với đất nước
Bà con góp gạo nuôi GióngNgười anh hùng là con đẻ của nhân dân, sức mạnh của cộng đồng
Vươn vai thành tráng sĩSự trưởng thành vượt bậc khi đất nước lâm nguy
Roi sắt gãy, nhổ tre đánh giặcLinh hoạt; cỏ cây quê hương cùng đánh giặc
Đánh xong, cởi giáp sắt, bay về trời ở núi SócKhông màng danh lợi; người anh hùng hoá thân vào cõi bất tử
Tre đằng ngà, ao hồ liên tiếp, làng CháyDấu tích làm câu chuyện như đã thật sự xảy ra; ghi dấu chiến công vào quê hương

Chi tiết bay về trời đáng nói thêm. Đánh tan giặc xong, Gióng một mình một ngựa lên đỉnh núi Sóc, cởi giáp sắt bỏ lại, rồi cả người lẫn ngựa từ từ bay lên trời. Gióng không về triều nhận thưởng. Người xưa muốn giữ người anh hùng ở trạng thái trọn vẹn nhất: đến để cứu nước, xong việc thì đi, không đòi hỏi gì.

Sau đó vua phong Gióng là Phù Đổng Thiên Vương và lập đền thờ ở quê nhà; hằng năm làng mở hội vào tháng tư để tưởng nhớ. Khi viết, bạn có thể nhắc hội Gióng như một minh chứng cho việc hình tượng này vẫn sống trong đời sống văn hoá, nhưng không cần đi sâu vào nghi lễ.

Những chỗ dễ sai khi viết về Thánh Gióng

Gióng là nhân vật quen đến mức nhiều bạn viết theo trí nhớ, và chính trí nhớ là nguồn sai sót. Trước khi viết, hãy đối chiếu bài nháp với danh sách sau.

  • Gọi truyện là cổ tích. Thánh Gióng là truyền thuyết; nhầm thể loại sẽ kéo theo nhận xét nghệ thuật sai.
  • Lẫn tên giặc hoặc đời vua. Theo văn bản, đó là giặc Ân, vào đời Hùng Vương thứ sáu.
  • Thêm chi tiết không có trong văn bản, như lời thoại dài của Gióng với nhà vua, hay cảnh Gióng về triều nhận thưởng. Văn bản cho Gióng bay về trời ngay sau khi thắng giặc.
  • Chỉ khen Gióng phi thường mà quên vai trò của bà con làng xóm. Bỏ chi tiết góp gạo là bỏ ý nghĩa quan trọng nhất của hình tượng.
  • Biến phần kết thành bài nghị luận về lòng yêu nước chung chung, kéo dài nhiều đoạn. Liên hệ nên ngắn, cụ thể, xuất phát từ nhân vật.
  • Giải thích mọi chi tiết kỳ ảo bằng khoa học, ví dụ cố chứng minh vì sao tre có màu vàng. Truyền thuyết cần được đọc như cách người xưa ghi nhớ lịch sử bằng hình ảnh, không phải tài liệu để kiểm chứng.

Nếu đề đưa một đoạn trích, chỉ dùng chi tiết trong đoạn trích làm dẫn chứng chính; chi tiết ngoài đoạn có thể nhắc thêm để liên hệ, nhưng phải đúng với văn bản gốc.

Dàn ý phân tích nhân vật Thánh Gióng

Khung để bạn tự viết; mỗi luận điểm chọn hai ba chi tiết và luôn kèm câu nêu ý nghĩa.

  1. Mở bài: giới thiệu truyền thuyết Thánh Gióng và nhân vật Gióng như hình tượng người anh hùng đánh giặc giữ nước.
  2. Luận điểm 1: sự ra đời kỳ lạ và ba năm không nói; ý nghĩa của sự khác thường.
  3. Luận điểm 2: tiếng nói đầu tiên đòi đi đánh giặc, yêu cầu ngựa sắt, roi sắt, áo giáp sắt.
  4. Luận điểm 3: lớn nhanh như thổi nhờ bà con góp gạo; sức mạnh cộng đồng.
  5. Luận điểm 4: vươn vai thành tráng sĩ, đánh giặc, nhổ tre khi roi gãy.
  6. Luận điểm 5: bay về trời, được phong Phù Đổng Thiên Vương, các dấu tích còn lại.
  7. Luận điểm 6: nghệ thuật: yếu tố kỳ ảo, chi tiết giàu tính biểu tượng, gắn truyện với địa danh và dấu tích.
  8. Kết bài: ý nghĩa của hình tượng Gióng với truyền thống yêu nước; suy nghĩ của bạn về trách nhiệm của người trẻ hôm nay, nói ngắn, tránh khẩu hiệu.

Đoạn mẫu ngắn cho luận điểm 3: "Gióng không lớn lên bằng phép màu đơn thuần. Cậu bé lớn lên bằng từng nồi cơm, từng thúng gạo của bà con làng xóm. Mỗi người góp một chút, và chút ấy dồn lại thành sức vóc của người tráng sĩ." Hãy viết lại theo cách cảm nhận của bạn.

Câu hỏi thường gặp

Thánh Gióng là truyện cổ tích hay truyền thuyết?

Thánh Gióng là truyền thuyết. Truyện gắn với thời Hùng Vương, với cuộc chống giặc Ân, với địa danh và dấu tích cụ thể như làng Gióng, núi Sóc, tre đằng ngà, ao hồ liên tiếp, làng Cháy. Đây là đặc trưng của truyền thuyết so với cổ tích.

Vì sao Gióng bay về trời mà không ở lại nhận thưởng?

Văn bản không giải thích. Cách hiểu phổ biến là người anh hùng không màng danh lợi, và nhân dân muốn bất tử hoá người anh hùng: Gióng không mất đi mà trở về cõi vô biên, còn mãi với non sông.

Chi tiết nào thể hiện rõ nhất Gióng là con của nhân dân?

Chi tiết bà con làng xóm vui lòng gom góp gạo nuôi chú bé. Nhờ cơm gạo của cả làng mà Gióng lớn nhanh, nên sức mạnh của Gióng được hiểu là sức mạnh của cộng đồng.

Ngựa sắt, roi sắt, áo giáp sắt có ý nghĩa gì?

Đây là vũ khí để đánh giặc, cho thấy muốn thắng giặc cần chuẩn bị vũ khí. Chất liệu sắt thường được gắn với thời đại người Việt cổ đã biết luyện kim. Việc nhà vua cho thợ làm gấp cũng cho thấy sự góp sức của cả triều đình.

Có nên đưa hội Gióng vào bài phân tích nhân vật không?

Có thể nhắc ngắn ở phần kết hoặc khi bàn về sức sống của hình tượng, nhưng trọng tâm vẫn là nhân vật trong văn bản. Không nên viết dài về lễ hội vì sẽ lạc đề.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138