Sơn Tinh và Thuỷ Tinh là hai nhân vật chính của truyền thuyết cùng tên: hai vị thần cùng đến cầu hôn Mị Nương, con gái vua Hùng thứ mười tám; Sơn Tinh mang lễ vật đến trước, cưới được Mị Nương, Thuỷ Tinh đến sau, nổi giận dâng nước đánh Sơn Tinh, thua rồi năm nào cũng báo thù. Người xưa dùng câu chuyện này để giải thích hiện tượng lũ lụt hằng năm và thể hiện sức mạnh, ước mong chế ngự thiên tai của cư dân Việt cổ.
Bài này bám theo văn bản quen thuộc trong sách Ngữ văn 6. Khác với phân tích một nhân vật đơn lẻ, ở đây hai nhân vật được dựng như hai lực lượng đối đầu, nên bạn cần phân tích từng người và cả mối quan hệ giữa họ. Có dị bản kể khác về lễ vật và diễn biến; khi đề cho ngữ liệu, hãy bám đúng ngữ liệu.
Chân dung hai vị thần qua tài phép và nơi ở
Truyện giới thiệu hai nhân vật bằng những câu song song, gần như đối xứng. Đặt cạnh nhau, bạn sẽ thấy mỗi người tượng trưng cho một vùng tự nhiên.
| Phương diện | Sơn Tinh | Thuỷ Tinh |
|---|---|---|
| Nơi ở | Vùng núi Tản Viên | Miền biển |
| Tài phép | Vẫy tay về phía đông, phía đông nổi cồn bãi; vẫy tay về phía tây, phía tây mọc lên từng dãy núi đồi | Gọi gió, gió đến; hô mưa, mưa về |
| Danh xưng | Chúa vùng non cao | Chúa vùng nước thẳm |
| Hiện tượng gắn với | Núi đồi, đất đai, sự bền vững | Mưa gió, nước lũ, bão |
| Cách hành động | Đến sớm, chuẩn bị kỹ, bình tĩnh chống trả | Đến muộn, nóng giận, dùng sức tấn công |
Tài của hai người ngang nhau, đến mức vua Hùng không biết chọn ai, phải bàn với các Lạc hầu. Điều này quan trọng: truyện không xây dựng Thuỷ Tinh yếu hơn để Sơn Tinh dễ thắng. Cả hai đều là thần có sức mạnh lớn, và kết cục được quyết định bởi điều khác ngoài tài phép.
Kiểu giới thiệu đối xứng còn giúp người nghe dễ nhớ, phù hợp với truyện kể truyền miệng. Khi viết, bạn có thể mượn cấu trúc này để trình bày phần chân dung: một đoạn cho mỗi nhân vật, rồi một đoạn so sánh.
Cuộc kén rể và bộ sính lễ: vì sao Sơn Tinh đến trước
Vua Hùng ra điều kiện: ai mang đủ lễ vật đến trước sẽ được rước Mị Nương. Lễ vật gồm một trăm ván cơm nếp, một trăm nệp bánh chưng, voi chín ngà, gà chín cựa, ngựa chín hồng mao, mỗi thứ một đôi. Hôm sau, Sơn Tinh đem đầy đủ lễ vật đến trước và rước Mị Nương về núi. Thuỷ Tinh đến sau, không lấy được vợ.
Những thứ vua đòi đều là sản vật của núi rừng và đồng ruộng, không có thứ nào của biển. Vì vậy nhiều người đọc hiểu rằng vua Hùng nghiêng về phía Sơn Tinh. Cách hiểu này có cơ sở: với cư dân nông nghiệp vùng trung du và đồng bằng Bắc Bộ, núi là nơi che chở, còn nước lũ là mối đe doạ thường trực. Chọn Sơn Tinh là chọn sự an toàn cho cộng đồng.
Bạn cũng có thể chỉ ra một nét tính cách qua chi tiết này: Sơn Tinh đến sớm, chuẩn bị chu đáo. Không chỉ nhờ lễ vật hợp với mình, chàng còn chủ động hơn. Còn Thuỷ Tinh đến muộn rồi nổi giận, đổ lỗi bằng cách tấn công. Đây là chỗ nhân vật dân gian vốn ít nội tâm vẫn bộc lộ được tính cách qua hành động.
Trận giao tranh: sức mạnh của Thuỷ Tinh và sự kiên trì của Sơn Tinh
Thuỷ Tinh đem quân đuổi theo đòi cướp Mị Nương. Thần hô mưa gọi gió làm thành giông bão rung chuyển đất trời, dâng nước sông cuồn cuộn đánh Sơn Tinh. Nước ngập ruộng đồng, nhà cửa, dâng lên lưng đồi, sườn núi; thành Phong Châu như nổi lềnh bềnh trên một biển nước. Những câu tả này vừa là cảnh chiến trận trong truyện, vừa là hình ảnh trận lũ thật mà người nghe xưa đã trải qua.
Sơn Tinh không hề nao núng. Chàng dùng phép lạ bốc từng quả đồi, dời từng dãy núi, dựng thành luỹ đất ngăn dòng nước lũ. Nước sông dâng lên bao nhiêu, đồi núi cao lên bấy nhiêu. Câu văn này hay được trích vì nó nói lên ý chí kiên cường: thiên tai mạnh đến đâu, sức chống trả của con người cũng tăng tương ứng. Nhiều nhà nghiên cứu liên hệ hình ảnh đắp luỹ với công việc đắp đê chống lụt của cư dân đồng bằng sông Hồng.
Hai bên đánh nhau ròng rã mấy tháng trời, cuối cùng Thuỷ Tinh đuối sức phải rút quân. Chiến thắng của Sơn Tinh không phải chớp nhoáng mà là kết quả của sự bền bỉ. Đây là chỗ bạn nên nhấn mạnh khi phân tích Sơn Tinh: phẩm chất nổi bật không chỉ là tài phép mà là sự vững vàng, không lùi bước. Khi viết, hãy dẫn câu "nước sông dâng lên bao nhiêu, đồi núi cao lên bấy nhiêu" rồi phân tích cấu trúc tăng tiến của nó.
Ý nghĩa của hai nhân vật
Thuỷ Tinh là hình ảnh của thiên tai. Mưa gió, bão lụt hằng năm được hình tượng hoá thành một vị thần nóng giận, mang mối thù không dứt. Chi tiết "năm nào cũng làm mưa gió, bão lụt dâng nước đánh Sơn Tinh" là lời giải thích của người xưa cho mùa lũ lặp lại mỗi năm.
Sơn Tinh là sức mạnh chống thiên tai của con người. Chàng đại diện cho núi đồi che chở và cho công cuộc đắp luỹ, trị thuỷ của cư dân Việt cổ. Chiến thắng của Sơn Tinh thể hiện ước mơ và niềm tin con người có thể chế ngự lũ lụt.
Câu chuyện gắn với thời đại Hùng Vương. Truyện mở đầu bằng vua Hùng thứ mười tám, nhắc đến thành Phong Châu, núi Tản Viên. Các yếu tố này cho thấy đặc trưng truyền thuyết: gắn câu chuyện kỳ ảo với một thời kỳ lịch sử và vùng đất cụ thể.
Mị Nương là nhân vật trung gian. Nàng hầu như không có lời nói hay hành động riêng; vai trò của nàng là nguyên cớ của cuộc giao tranh. Nếu đề hỏi về Mị Nương, bạn có thể nhận xét đúng như vậy thay vì gán cho nàng những cảm xúc văn bản không nói tới.
Có nên coi Thuỷ Tinh là nhân vật xấu hoàn toàn
Theo cách hiểu truyền thống, Thuỷ Tinh đại diện cho thiên tai gây hại, nên đứng ở phía đối lập. Nhưng một số bài viết và ý kiến hiện nay đọc nhân vật này công bằng hơn: Thuỷ Tinh cũng là người tài, cũng đến cầu hôn đàng hoàng, và thua phần nào vì điều kiện lễ vật bất lợi. Cơn giận của thần có lý do, dù cách trút giận gây hại cho muôn dân là không thể chấp nhận.
Hai cách đọc này không loại trừ nhau. Trong một bài phân tích theo yêu cầu thông thường, bạn trình bày ý nghĩa truyền thống làm trọng tâm: Thuỷ Tinh là hình tượng thiên tai, Sơn Tinh là sức mạnh chế ngự thiên tai. Sau đó, nếu đề mở hoặc bạn muốn bài có dấu ấn riêng, có thể thêm một đoạn ngắn nêu cảm nhận về sự thiệt thòi của Thuỷ Tinh, với lý lẽ dựa trên chi tiết lễ vật.
Điều nên tránh là biến bài thành bênh vực Thuỷ Tinh và chê vua Hùng thiên vị, vì như thế là bỏ qua ý nghĩa cốt lõi mà người xưa gửi gắm. Cũng nên tránh đọc truyện như một chuyện tình tay ba với tâm lý ghen tuông kiểu tiểu thuyết. Nhân vật truyền thuyết mang ý nghĩa biểu tượng; cảm nhận riêng của bạn có giá trị khi vẫn đứng trên nền ý nghĩa đó.
Nghệ thuật xây dựng hai nhân vật
Đối xứng và đối lập. Hai nhân vật được giới thiệu bằng những câu song song: một bên núi, một bên nước; một bên vẫy tay làm nổi đồi núi, một bên hô gọi mưa gió. Thế cân bằng ban đầu khiến cuộc đối đầu về sau căng thẳng, người nghe không đoán trước được ai thắng chỉ bằng tài phép.
Tưởng tượng kỳ ảo dựa trên hiện tượng thật. Những cảnh nước ngập ruộng đồng, thành Phong Châu nổi lềnh bềnh là phóng đại từ trận lũ có thật. Người xưa không bịa ra một thế giới xa lạ, mà phóng to cái họ đã thấy để giải thích và để tự trấn an rằng con người có thể chống lại.
Hành động thay cho lời nói. Hai thần gần như không có lời thoại. Tính cách hiện qua việc làm: Sơn Tinh đến sớm, bình tĩnh dựng luỹ; Thuỷ Tinh đến muộn, nổi giận đuổi đánh. Đây là cách xây dựng nhân vật quen thuộc của văn học dân gian, bạn có thể nêu như một đặc điểm nghệ thuật.
Kết thúc mở về thời gian. Truyện không kết bằng một chiến thắng dứt điểm mà bằng cuộc giao tranh lặp lại mỗi năm. Kết thúc này khớp với thực tế mùa lũ, đồng thời nhắc rằng cuộc chống thiên tai là việc lâu dài, không có ngày xong hẳn.
Dàn ý phân tích hai nhân vật Sơn Tinh, Thuỷ Tinh
Khung để bạn tự viết; nếu đề chỉ hỏi một nhân vật, giữ luận điểm của nhân vật đó và dùng nhân vật kia làm đối chiếu.
- Mở bài: giới thiệu truyền thuyết và hai nhân vật như hai lực lượng đối đầu.
- Luận điểm 1: chân dung, tài phép, nơi ở của từng nhân vật; cách giới thiệu đối xứng.
- Luận điểm 2: cuộc kén rể, bộ lễ vật và việc Sơn Tinh đến trước.
- Luận điểm 3: trận giao tranh; sức mạnh của Thuỷ Tinh và sự kiên cường của Sơn Tinh; phân tích câu văn tăng tiến.
- Luận điểm 4: ý nghĩa biểu tượng: thiên tai và sức mạnh trị thuỷ; gắn với thời đại Hùng Vương.
- Luận điểm 5 (tuỳ chọn): cảm nhận riêng về Thuỷ Tinh, có lý lẽ.
- Kết bài: khái quát ý nghĩa; liên hệ ngắn với việc phòng chống thiên tai hôm nay, nói cụ thể, tránh khẩu hiệu.
Đoạn mẫu ngắn cho luận điểm 3: "Nước dâng đến đâu, núi cao đến đó. Sơn Tinh không thắng bằng một đòn quyết định mà bằng sự bền bỉ suốt mấy tháng trời, đúng như cách người nông dân giữ đê mỗi mùa lũ." Bạn nên tự diễn đạt lại theo cảm nhận của mình.
Câu hỏi thường gặp
Sơn Tinh tượng trưng cho điều gì?
Sơn Tinh tượng trưng cho sức mạnh của con người chống thiên tai, cho núi đồi che chở và công cuộc đắp luỹ, trị thuỷ của cư dân Việt cổ. Chiến thắng của chàng thể hiện ước mơ chế ngự lũ lụt.
Thuỷ Tinh tượng trưng cho điều gì?
Thuỷ Tinh tượng trưng cho thiên tai, cụ thể là mưa gió, bão lụt. Chi tiết năm nào thần cũng dâng nước đánh Sơn Tinh là cách người xưa giải thích hiện tượng lũ lụt xảy ra hằng năm.
Vì sao lễ vật vua Hùng đòi lại có lợi cho Sơn Tinh?
Các lễ vật như cơm nếp, bánh chưng, voi, gà, ngựa đều là sản vật của núi rừng và đồng ruộng. Cách hiểu phổ biến là vua Hùng, đại diện cho cộng đồng nông nghiệp, tin vào sức mạnh của núi hơn và coi nước lũ là mối đe doạ.
Câu văn nào hay được trích khi phân tích Sơn Tinh?
Câu tả nước sông dâng lên bao nhiêu thì đồi núi cao lên bấy nhiêu. Câu này có cấu trúc tăng tiến, thể hiện ý chí kiên cường, sức chống trả tương xứng với sức mạnh của thiên tai.
Có thể viết cảm thông với Thuỷ Tinh không?
Có thể, như một cảm nhận riêng có lý lẽ, nhưng nên đặt sau phần ý nghĩa truyền thống. Bạn có thể dựa vào việc tài năng hai thần ngang nhau và điều kiện lễ vật bất lợi cho Thuỷ Tinh.
Sơn Tinh Thuỷ Tinh là cổ tích hay truyền thuyết?
Đây là truyền thuyết, vì truyện gắn với thời vua Hùng thứ mười tám, với địa danh như núi Tản Viên, thành Phong Châu, và giải thích một hiện tượng tự nhiên gắn với đời sống cư dân Việt cổ.