Ông Hai là nhân vật chính trong truyện ngắn Làng của Kim Lân, viết năm 1948: một người nông dân yêu làng chợ Dầu đến mức đi đâu cũng khoe, đến khi nghe tin làng theo giặc thì đau khổ tột cùng, và qua cú sốc ấy, tình yêu làng của ông hoà vào tình yêu nước, lòng trung thành với kháng chiến.
Phân tích ông Hai là theo dõi một diễn biến tâm trạng rất rõ: tự hào, rồi bàng hoàng, nhục nhã, giằng xé, rồi vỡ oà khi tin được cải chính. Bài viết đi qua từng chặng ấy, các chi tiết đắt nhất, nghệ thuật miêu tả tâm lý của Kim Lân và gợi ý dàn ý. Đây là gợi ý để bạn tự viết, không phải bài mẫu để học thuộc.
Ông Hai trước khi nghe tin dữ: người mê làng
Truyện ra đời trong những năm đầu kháng chiến chống Pháp, khi người dân nhiều vùng phải tản cư để tránh giặc. Ông Hai là người làng chợ Dầu, vì hoàn cảnh gia đình phải đi tản cư, ở nhờ nhà người khác. Xa làng, ông nhớ làng da diết, ngày nào cũng ra phòng thông tin nghe đọc báo, hỏi chuyện kháng chiến.
Cái tật khoe làng của ông Hai có từ trước cách mạng. Hồi ấy ông khoe làng có con đường lát đá xanh, có cái sinh phần của viên tổng đốc, khoe với cái giọng hãnh diện như của chính mình. Sau cách mạng, ông không khoe cái sinh phần nữa mà khoe làng mình đi kháng chiến: những buổi tập quân sự, những ụ chiến đấu, hầm hào, cái phòng thông tin. Sự thay đổi đối tượng khoe cho thấy nhận thức của ông đã chuyển: ông hiểu cái gì mới thật đáng tự hào.
Khi viết, đừng bỏ qua giai đoạn này. Nó là cái nền để người đọc thấy cú sốc sau đó lớn đến mức nào: người càng yêu, càng tự hào bao nhiêu thì càng đau bấy nhiêu khi nghe tin làng mình phản bội.
Cú sốc ở quán nước: tin làng chợ Dầu theo giặc
Bàng hoàng. Đang vui vì nghe tin quân ta thắng ở nhiều nơi, ông Hai gặp những người tản cư dưới xuôi lên và nghe họ kể làng chợ Dầu theo Tây. Kim Lân tả cổ ông lão nghẹn ắng hẳn lại, da mặt tê rân rân, ông lặng đi tưởng như không thở được. Phản ứng thể chất đi trước lời nói, đúng như một cú sốc thật.
Cố không tin rồi buộc phải tin. Ông hỏi lại, mong là nghe nhầm. Người kể nói chắc như đinh đóng cột, có cả chi tiết. Ông lảng chuyện, cười nhạt, rồi đứng dậy đi về, không dám nhìn ai. Cái cười gượng ấy là một chi tiết đáng phân tích.
Nhục nhã. Về đến nhà, ông nằm vật ra giường, nhìn lũ con mà nước mắt cứ giàn ra. Ông nghĩ chúng nó cũng là trẻ con làng Việt gian, sẽ bị người ta rẻ rúng, hắt hủi. Ông nắm chặt hai tay mà rít lên chửi những người làng đã theo giặc làm nhục cả làng.
Sợ hãi và cô lập. Mấy ngày sau, ông không dám ra khỏi nhà, nghe ai nói chuyện gì cũng giật mình tưởng người ta nói về làng mình. Mụ chủ nhà bóng gió muốn đuổi khéo gia đình ông vì không chứa người làng Việt gian. Ông Hai bị dồn vào bế tắc: không thể về làng, mà ở lại cũng không xong.
Cuộc giằng xé và lựa chọn: làng thì yêu thật, nhưng phải thù
Đây là chỗ sâu nhất của nhân vật. Có lúc ông nghĩ hay là quay về làng. Nhưng ý nghĩ ấy vừa loé lên đã bị ông gạt đi: về làng là bỏ kháng chiến, là cam chịu làm nô lệ cho giặc. Kim Lân diễn đạt lựa chọn của ông bằng một câu đã thành điểm nhấn của truyện: làng thì yêu thật, nhưng làng theo Tây mất rồi thì phải thù.
Câu ấy đánh dấu bước chuyển trong nhận thức của người nông dân. Trước đây, làng là tất cả; bây giờ, khi phải chọn, ông đặt kháng chiến, đất nước lên trên làng. Tình yêu làng không mất đi, chỉ là nó được đặt trong một tình yêu lớn hơn. Lựa chọn ấy đau đớn, vì nó buộc ông thù chính nơi mình yêu nhất.
Khi viết đoạn này, bạn nên trích đúng câu then chốt, rồi phân tích hai vế "yêu thật" và "phải thù". Tránh diễn giải thành khẩu hiệu; hãy nói rõ vì sao lựa chọn ấy là khó, và vì sao ông vẫn chọn như vậy.
Trò chuyện với đứa con út: lời tâm sự của một tấm lòng
Không biết nói với ai, ông Hai ôm thằng con út vào lòng và hỏi nó những câu mà thật ra là ông tự hỏi mình. Ông hỏi con có nhớ nhà không, nhà mình ở đâu, con ủng hộ ai. Đứa trẻ trả lời nhà ta ở làng chợ Dầu, và ủng hộ cụ Hồ Chí Minh muôn năm. Câu trả lời ngây thơ ấy làm nước mắt ông lão chảy ròng ròng.
Cuộc trò chuyện là cách Kim Lân để nhân vật bộc lộ nội tâm một cách tự nhiên. Ông không đọc tuyên ngôn; ông nói qua miệng đứa con. Qua đó, ông khẳng định với chính mình: tình yêu làng vẫn còn, nhưng lòng trung thành với kháng chiến, với cụ Hồ là không đổi. Ông nghĩ anh em đồng chí biết cho bố con ông, cụ Hồ trên đầu trên cổ xét soi cho bố con ông.
Phân tích đoạn này, bạn có thể chỉ ra ba lớp: nỗi nhớ làng, sự khẳng định quê hương gốc gác, và lời thề thuỷ chung với kháng chiến. Ba lớp ấy làm nên sức xúc động của một cảnh rất đơn sơ.
Diễn biến tâm trạng ông Hai: tóm lược để ôn
Bảng dưới đây giúp bạn nhìn toàn bộ hành trình tâm lý, sau đó viết thành đoạn văn có phân tích.
| Thời điểm | Tâm trạng | Chi tiết tiêu biểu |
|---|---|---|
| Ở nơi tản cư, trước tin dữ | Nhớ làng, tự hào, vui với tin thắng trận | Ra phòng thông tin, khoe làng đi kháng chiến |
| Nghe tin làng theo giặc | Bàng hoàng, đau đớn | Cổ nghẹn ắng, da mặt tê rân rân, cười nhạt bỏ về |
| Về nhà và những ngày sau | Nhục nhã, sợ hãi, bế tắc | Nằm vật ra giường, nước mắt giàn ra, không dám ra ngoài |
| Bị đẩy vào thế phải chọn | Giằng xé, rồi dứt khoát | Làng thì yêu thật, nhưng làng theo Tây thì phải thù |
| Trò chuyện với con | Tâm sự, tự khẳng định lòng trung thành | Nhà ta ở làng chợ Dầu; ủng hộ cụ Hồ Chí Minh |
| Tin được cải chính | Vui sướng, hả hê, lại khoe | Đi khoe khắp nơi chuyện Tây đốt nhẵn nhà mình |
Chú ý chặng cuối: ông Hai khoe nhà mình bị đốt với vẻ vui sướng. Nghe thì nghịch lý, nhưng đó là bằng chứng mạnh nhất rằng với ông, danh dự của làng và lòng trung thành với kháng chiến quý hơn tài sản riêng.
Nghệ thuật xây dựng nhân vật ông Hai
Tình huống truyện bất ngờ. Kim Lân đặt nhân vật yêu làng nhất vào tình huống nghe tin làng mình phản bội. Tình huống ấy là phép thử buộc mọi tình cảm của ông phải bộc lộ.
Miêu tả tâm lý cụ thể, tinh tế. Nhà văn dùng phản ứng cơ thể, cử chỉ, độc thoại và đối thoại để tả tâm trạng, không cần bình luận dài. Mỗi biến chuyển trong lòng ông Hai đều có một chi tiết nhìn thấy được.
Ngôn ngữ đậm chất nông dân Bắc Bộ. Lời nói của ông Hai, của mụ chủ nhà, của những người tản cư mang khẩu ngữ, thành ngữ quen thuộc, giúp nhân vật sống động và chân thật.
Một kiểu người nông dân mới. Ông Hai giữ nguyên nét quê mùa, tật khoe, sự bộc trực, nhưng đã có nhận thức mới về kháng chiến. Đây là đóng góp của Kim Lân trong việc khắc hoạ người nông dân thời kỳ đầu kháng chiến chống Pháp.
Đọc sai ông Hai: những điểm cần tránh
Ông Hai là nhân vật quen thuộc đến mức nhiều bài viết đi theo lối mòn và vấp vào những chỗ sau. Rà lại bài của bạn trước khi nộp.
- Coi tật khoe làng là thói xấu cần phê phán; Kim Lân tả nó bằng giọng hóm hỉnh, trìu mến, và chính nó là biểu hiện ban đầu của tình yêu làng.
- Bỏ qua sự thay đổi đối tượng khoe trước và sau cách mạng, trong khi đây là dấu hiệu cho thấy nhận thức của nhân vật đã chuyển.
- Viết rằng ông Hai đã quay về làng hoặc định theo giặc; văn bản chỉ cho thấy ý nghĩ ấy loé lên và bị gạt đi ngay.
- Dồn hết dung lượng vào cảnh ở quán nước mà bỏ qua cuộc trò chuyện với đứa con út, chỗ nội tâm nhân vật được bộc lộ sâu nhất.
- Diễn giải câu "làng thì yêu thật…" thành khẩu hiệu chung chung, không chỉ ra nỗi đau của việc phải thù chính nơi mình yêu.
- Nhầm tên làng hoặc gán cho ông Hai những lời thoại của nhân vật khác như mụ chủ nhà, bà Hai.
Nếu đề yêu cầu phân tích diễn biến tâm trạng, hãy giữ trục thời gian rõ ràng; nếu đề yêu cầu phân tích tình yêu làng, có thể đi theo trục vấn đề: biểu hiện, thử thách, chuyển hoá.
Dàn ý gợi ý để tự viết
Khung sau giúp bạn sắp xếp các ý chính. Câu chữ, cảm nhận và cách chọn dẫn chứng là phần của bạn.
- Mở bài: giới thiệu Kim Lân và truyện Làng, nêu nhận định về ông Hai, người nông dân có tình yêu làng gắn bó sâu sắc với tình yêu nước.
- Luận điểm 1 — Tình yêu làng trước tin dữ: tật khoe làng, sự thay đổi đối tượng khoe, nỗi nhớ làng ở nơi tản cư.
- Luận điểm 2 — Khi nghe tin làng theo giặc: bàng hoàng, nhục nhã, sợ hãi, bế tắc.
- Luận điểm 3 — Cuộc giằng xé và lựa chọn, trích câu "làng thì yêu thật…" và phân tích.
- Luận điểm 4 — Trò chuyện với đứa con út và niềm vui khi tin được cải chính.
- Đánh giá nghệ thuật: tình huống, miêu tả tâm lý, ngôn ngữ; ý nghĩa của nhân vật.
- Kết bài: điều bạn nghĩ về tình yêu quê hương qua nhân vật, nói bằng lời của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Truyện Làng của Kim Lân được viết năm nào?
Truyện ngắn Làng được viết năm 1948, trong thời kỳ đầu của cuộc kháng chiến chống Pháp, và đăng lần đầu trên tạp chí Văn nghệ năm đó. Bối cảnh tản cư của người dân lúc ấy giải thích vì sao ông Hai phải sống xa làng chợ Dầu.
Vì sao ông Hai lại vui khi nghe tin nhà mình bị Tây đốt?
Vì tin nhà bị đốt chứng tỏ làng chợ Dầu không theo giặc như lời đồn, danh dự của làng và của ông được rửa sạch. Với ông Hai, danh dự và lòng trung thành với kháng chiến quan trọng hơn ngôi nhà. Chi tiết này thường được phân tích như điểm kết của diễn biến tâm trạng.
Câu nói "làng thì yêu thật, nhưng làng theo Tây mất rồi thì phải thù" có ý nghĩa gì?
Câu nói thể hiện lựa chọn đau đớn mà dứt khoát của ông Hai: khi tình yêu làng mâu thuẫn với tình yêu nước, ông đặt kháng chiến lên trên. Nó đánh dấu sự chuyển biến trong nhận thức của người nông dân, khi tình cảm với làng được mở rộng thành tình cảm với đất nước.
Tại sao ông Hai lại trò chuyện với đứa con út?
Vì ông không biết tâm sự với ai trong lúc bị cô lập, và qua lời đứa trẻ ngây thơ, ông nói ra được những điều muốn khẳng định với chính mình. Đây là cách miêu tả nội tâm gián tiếp mà rất cảm động của Kim Lân.
Có nên viết về mụ chủ nhà khi phân tích ông Hai không?
Nên nhắc ngắn, vì thái độ bóng gió muốn đuổi của mụ chủ nhà góp phần đẩy ông Hai vào thế bế tắc, buộc ông phải lựa chọn. Tuy nhiên đây chỉ là chi tiết phụ trợ, không nên viết thành đoạn riêng dài.
Ông Hai có phải là nhân vật hoàn toàn đáng khen không?
Ông có những nét đáng mỉm cười như tật khoe làng, tính bộc trực đôi khi hơi quá. Kim Lân giữ những nét ấy để nhân vật thật, không lý tưởng hoá. Một bài phân tích tốt có thể nêu chúng với giọng trân trọng, không chê bai.