DienHinh.comĐiển Hình
Nhân vật văn học trung đại

Nhân vật trữ tình trong thơ Nguyễn Trãi: tâm hồn yêu thiên nhiên và tấm lòng vì dân

Phân tích nhân vật trữ tình trong thơ Nguyễn Trãi qua Cảnh ngày hè, Côn Sơn ca, thơ Quốc âm: yêu thiên nhiên, thanh cao, tấm lòng ưu ái vì dân; kèm dàn ý tự viết.

Pine forest and moss-covered rocks beside a small stream at Con Son in Hai Phong, a man in a light robe sitting on a boulder seen from behind, dappled green light

Nhân vật trữ tình trong thơ Nguyễn Trãi là con người có tâm hồn yêu thiên nhiên tinh tế, sống thanh cao, nhưng dù ở ẩn vẫn đau đáu tấm lòng ưu ái với đất nước, mong cho dân được giàu đủ. Hai nét ấy, yêu thiên nhiên và vì dân, đan vào nhau trong hầu hết những bài thơ quen thuộc của ông.

Nguyễn Trãi để lại thơ bằng cả chữ Hán (Ức Trai thi tập) lẫn chữ Nôm (Quốc âm thi tập). Học sinh gặp ông qua Cảnh ngày hè (một bài trong chùm Bảo kính cảnh giới), Côn Sơn ca và nhiều đoạn trích khác. Bài này phân tích nhân vật trữ tình qua các bài ấy, kèm dàn ý để bạn tự viết.

Nhân vật trữ tình trong thơ Nguyễn Trãi là ai

Nguyễn Trãi là người có công lớn trong khởi nghĩa Lam Sơn, tác giả Bình Ngô đại cáo. Nhưng nhiều bài thơ trữ tình quen thuộc của ông lại gắn với những năm ông lui về ở ẩn, phần lớn ở Côn Sơn. Nhân vật trữ tình trong các bài thơ ấy vì vậy thường là một con người đang sống giữa thiên nhiên, có thời gian ngắm cảnh, nhưng không hề quên việc đời.

Khi phân tích, bạn cần phân biệt hai việc: biết hoàn cảnh sáng tác để hiểu thơ, và phân tích con người trong thơ. Hoàn cảnh chỉ nên nhắc ngắn ở mở bài hoặc khi giải thích một câu thơ. Trọng tâm vẫn là những gì nhân vật trữ tình cảm nhận, suy nghĩ, mong ước, qua từng hình ảnh và từ ngữ cụ thể.

Cũng cần lưu ý văn bản. Thơ chữ Nôm của Nguyễn Trãi dùng nhiều từ cổ, có chữ đọc khác nhau giữa các bản phiên âm; thơ chữ Hán thì học sinh đọc qua bản dịch. Bạn nên dùng đúng văn bản trong sách mình học, và giải thích nghĩa các từ cổ khi trích, vì người chấm sẽ đánh giá cao việc bạn hiểu đúng chữ.

Một cách hình dung giúp bạn giữ đúng hướng: nhân vật trữ tình trong thơ Nguyễn Trãi luôn có hai điểm nhìn. Một điểm nhìn gần, hướng vào cảnh vật trước mắt như chùm hoa, tiếng ve, dòng suối, phiến đá. Một điểm nhìn xa, hướng về dân, về nước. Bài phân tích tốt là bài chỉ ra được hai điểm nhìn ấy cùng tồn tại trong một tâm hồn.

Cảnh ngày hè: tâm hồn mở ra đón thiên nhiên

Bài thơ mở đầu bằng một câu sáu chữ: “Rồi hóng mát thuở ngày trường.” Chữ “rồi” ở đây nghĩa là rảnh rỗi, không phải nghĩa thường ngày. Nhân vật trữ tình đang trong những ngày nhàn, nhưng chính sự nhàn ấy lại giúp ông mở lòng ra với cảnh vật xung quanh.

Bức tranh mùa hè hiện ra đầy sức sống: “Hoè lục đùn đùn tán rợp giương. / Thạch lựu hiên còn phun thức đỏ, / Hồng liên trì đã tịn mùi hương.” Màu xanh của hoè, màu đỏ của lựu, màu hồng và hương sen; các động từ “đùn đùn”, “giương”, “phun” cho thấy sự sống đang trào ra từ bên trong cảnh vật. Một người ngắm cảnh hời hợt không thể nhận ra sức sống ấy.

Không chỉ có thiên nhiên, bức tranh còn có âm thanh cuộc sống: “Lao xao chợ cá làng ngư phủ, / Dắng dỏi cầm ve lầu tịch dương.” Tiếng chợ cá lao xao, tiếng ve kêu như tiếng đàn. Nhân vật trữ tình lắng nghe cả nhịp sống của con người. Khi phân tích, bạn nên chỉ ra rằng cách cảm nhận bằng nhiều giác quan (thị giác, khứu giác, thính giác) cho thấy một tâm hồn nhạy cảm, yêu đời, gắn bó với cuộc sống.

Hai câu kết: ước mơ dân giàu đủ

Bài thơ kết bằng một ước mơ: “Dẽ có Ngu cầm đàn một tiếng, / Dân giàu đủ khắp đòi phương.” “Dẽ có” thường được hiểu là giá như có, ước gì có. “Ngu cầm” là cây đàn của vua Ngu Thuấn, vị vua thời thượng cổ được xem là thời thái bình; tương truyền vua gảy đàn hát khúc Nam phong cầu cho dân giàu đủ. “Đòi phương” là mọi nơi.

Ngắm cảnh đẹp, lắng nghe cuộc sống, nhưng điều nhân vật trữ tình mong muốn sau cùng không phải là niềm vui riêng mà là cuộc sống no đủ của dân khắp mọi nơi. Câu thơ sáu chữ kết bài, ngắn gọn, dồn nén, như một lời ước nguyện dứt khoát. Đây là chỗ bạn nên phân tích kỹ nhất, vì nó cho thấy tầm vóc của nhân vật.

Đặt cạnh câu mở đầu Bình Ngô đại cáo, “Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân”, bạn sẽ thấy sự nhất quán: dù ở triều đình hay ở ẩn, dù viết văn chính luận hay thơ trữ tình, Nguyễn Trãi vẫn lấy dân làm gốc. Một câu liên hệ như vậy, nếu viết ngắn gọn và đúng chỗ, sẽ làm phần đánh giá của bạn có chiều sâu.

Côn Sơn ca: người thi sĩ thanh cao hoà mình với thiên nhiên

Côn Sơn ca vốn viết bằng chữ Hán; bản dịch thơ quen thuộc theo thể lục bát mở đầu: “Côn Sơn suối chảy rì rầm, / Ta nghe như tiếng đàn cầm bên tai.” Tiếng suối được nghe như tiếng đàn, cho thấy một tâm hồn nghệ sĩ, biết thưởng thức vẻ đẹp tự nhiên như thưởng thức âm nhạc.

Các câu tiếp theo dựng một không gian thanh tĩnh: “Côn Sơn có đá rêu phơi, / Ta ngồi trên đá như ngồi chiếu êm.” Rồi thông mọc như nêm, bóng trúc râm, nơi nhân vật trữ tình lên nằm, ngâm thơ nhàn. Đại từ “ta” lặp lại nhiều lần cho thấy con người làm chủ không gian, sống tự tại, hoà hợp với thiên nhiên.

Sự thanh cao ở đây không phải là quay lưng với đời. Trong bài, nhân vật trữ tình còn suy ngẫm về lẽ đời, về danh lợi và sự vô thường của phú quý, từ đó chọn lối sống thanh đạm. Khi phân tích, bạn nên tránh hiểu đơn giản rằng Nguyễn Trãi về ở ẩn vì chán đời; hãy nói đó là lựa chọn giữ mình trong sạch của một người có nhân cách.

Các hình ảnh đá, thông, trúc trong bài cũng không phải ngẫu nhiên. Trong văn hoá phương Đông, đó là những hình ảnh gắn với người quân tử: vững vàng, ngay thẳng, giữ khí tiết. Nhân vật trữ tình chọn ngồi giữa những hình ảnh ấy, nên cảnh vật vừa là nơi nghỉ ngơi, vừa là tấm gương phản chiếu nhân cách.

Tấm lòng ưu ái: nét xuyên suốt của nhân vật trữ tình

Nét thứ hai, sâu nhất, là tấm lòng ưu ái, tức là lòng lo cho dân cho nước. Bảng dưới gom các biểu hiện chính để bạn lập luận:

Biểu hiệnDẫn chứngNhận xét
Ước mong dân giàu đủ“Dân giàu đủ khắp đòi phương” (Cảnh ngày hè)Niềm vui riêng gắn với hạnh phúc của dân
Tấm lòng không nguôi dù ở ẩn“Bui một tấc lòng ưu ái cũ, / Đêm ngày cuồn cuộn nước triều đông” (Quốc âm thi tập)So sánh với nước triều dâng: lòng lo cho đời mãnh liệt, không lúc nào yên
Tư tưởng lấy dân làm gốc“Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân” (Bình Ngô đại cáo)Nhất quán giữa văn chính luận và thơ trữ tình
Giữ nhân cách thanh caoCôn Sơn ca: chọn sống thanh đạm giữa thiên nhiênỞ ẩn để giữ mình, không phải để quên đời

Chữ “bui” trong câu thơ thứ hai nghĩa là chỉ có, chỉ còn. Cả câu có thể hiểu: chỉ còn một tấc lòng lo cho dân cho nước như xưa, ngày đêm cuồn cuộn như nước triều dâng về phía đông. Giải thích được chữ cổ như vậy, bạn đã cho thấy mình đọc kỹ văn bản.

Nghệ thuật thể hiện nhân vật trữ tình

Phần nghệ thuật nên gắn với việc nghệ thuật ấy giúp thể hiện nét tâm hồn nào. Bạn có thể dùng các ý sau:

  • Câu lục ngôn xen thất ngôn trong thơ Nôm (như Cảnh ngày hè mở và kết bằng câu sáu chữ), tạo nhịp riêng, câu kết dồn nén cảm xúc.
  • Từ cổ, từ thuần Việt: “rồi”, “dắng dỏi”, “dẽ có”, “đòi phương”, “bui”; ngôn ngữ mộc mạc mà hàm súc.
  • Động từ mạnh, từ láy giàu sức gợi: “đùn đùn”, “phun”, “lao xao”, “cuồn cuộn”; cảnh vật có sức sống, cảm xúc có cường độ.
  • Hình ảnh thiên nhiên vừa cụ thể, đời thường (hoè, lựu, sen, chợ cá) vừa mang ý nghĩa biểu tượng (đá, thông, trúc gắn với người quân tử).
  • Điển tích (Ngu cầm) đặt cạnh hình ảnh đời thường, cho thấy sự kết hợp giữa văn hoá bác học và đời sống dân gian.
  • Đại từ “ta” trong Côn Sơn ca thể hiện một con người tự tại, làm chủ không gian sống.

Một câu nhận xét gọn có thể dùng ở phần đánh giá: thơ Nguyễn Trãi cho thấy một con người lớn mà vẫn rất gần, biết say mê một chùm hoa lựu, một tiếng ve, mà lòng vẫn hướng về muôn dân.

Dàn ý gợi ý để tự viết bài

Khung dưới đây để bạn tự viết. Nếu đề chỉ yêu cầu một bài, bạn tập trung vào bài đó và chỉ liên hệ ngắn các bài khác:

  1. Mở bài: giới thiệu Nguyễn Trãi, Quốc âm thi tập, Ức Trai thi tập; nêu nhận định về nhân vật trữ tình: yêu thiên nhiên và vì dân.
  2. Luận điểm 1: tâm hồn yêu thiên nhiên, cảm nhận tinh tế bằng nhiều giác quan (Cảnh ngày hè, sáu câu đầu).
  3. Luận điểm 2: ước mơ dân giàu đủ (hai câu kết Cảnh ngày hè, liên hệ “Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân”).
  4. Luận điểm 3: nhân cách thanh cao, hoà mình với thiên nhiên (Côn Sơn ca).
  5. Luận điểm 4: tấm lòng ưu ái không nguôi (“Bui một tấc lòng ưu ái cũ”).
  6. Đánh giá: nghệ thuật thơ Nôm, từ cổ, hình ảnh; ý nghĩa của hình tượng nhân vật trữ tình.
  7. Kết bài: cảm nghĩ của em về một con người dù ở đâu vẫn nghĩ đến dân.

Đoạn mẫu ngắn cho luận điểm 2, chỉ để tham khảo: “Sáu câu thơ đầy màu sắc, hương thơm và âm thanh dẫn tới một câu kết không có màu, không có hương, chỉ có một ước mơ. Cảnh đẹp đến đâu cũng chưa đủ, khi dân chưa giàu đủ khắp mọi nơi.” Em nên tự viết theo cách cảm của mình.

Câu hỏi thường gặp

Cảnh ngày hè thuộc tập thơ nào?

Bài thơ thuộc chùm Bảo kính cảnh giới trong Quốc âm thi tập, tập thơ chữ Nôm của Nguyễn Trãi; thường được xếp là bài số 43. Nhan đề Cảnh ngày hè do người biên soạn sách giáo khoa đặt để dễ gọi.

Vì sao Cảnh ngày hè có câu sáu chữ?

Đây là đặc điểm của thơ Nôm Đường luật thời Nguyễn Trãi: xen câu lục ngôn vào bài thất ngôn. Câu sáu chữ ở đầu và cuối bài tạo nhịp riêng; câu kết ngắn gọn làm ước mơ “dân giàu đủ” thêm dứt khoát, dồn nén.

“Tấm lòng ưu ái” nghĩa là gì?

Ưu ái ở đây là lo lắng và yêu thương, chỉ tấm lòng lo cho dân, cho nước. Câu thơ “Bui một tấc lòng ưu ái cũ” cho thấy dù ở ẩn, Nguyễn Trãi vẫn giữ nguyên tấm lòng ấy. Không nên hiểu theo nghĩa hiện đại là đối xử đặc biệt tốt với ai.

Có cần nói về vụ án Lệ Chi Viên khi phân tích thơ không?

Không cần, trừ khi đề yêu cầu liên hệ cuộc đời tác giả. Bài phân tích nhân vật trữ tình nên tập trung vào văn bản. Nếu nhắc đến cuộc đời, chỉ cần nói ngắn về những năm ông lui về Côn Sơn để giải thích hoàn cảnh của các bài thơ.

Côn Sơn ca nên trích bản nào?

Côn Sơn ca viết bằng chữ Hán, học sinh thường đọc qua bản dịch thơ lục bát. Bạn nên dùng đúng bản dịch trong sách mình học, trích vài câu then chốt như câu tả tiếng suối và câu ngồi trên đá, rồi phân tích, tránh trộn câu giữa các bản dịch khác nhau.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138