DienHinh.comĐiển Hình
Nhân vật văn học trung đại

Nhân vật trữ tình trong thơ Hồ Xuân Hương: người phụ nữ dám nói về chính mình

Phân tích nhân vật trữ tình trong thơ Hồ Xuân Hương qua Bánh trôi nước, Tự tình II, Mời trầu: ý thức phẩm giá, nỗi cô đơn, khát khao hạnh phúc; kèm dàn ý.

Close-up of a Vietnamese woman hands shaping white glutinous rice balls on a wooden tray in a Hanoi kitchen, face out of frame, warm window light, plum tones

Nhân vật trữ tình trong thơ Hồ Xuân Hương là người phụ nữ ý thức rõ vẻ đẹp và phẩm giá của mình, mang nỗi cô đơn, phẫn uất trước duyên phận hẩm hiu, nhưng không cam chịu mà khao khát hạnh phúc và dám cất tiếng nói thách thức. Đây là điều hiếm có trong văn học trung đại, khi tiếng nói của người phụ nữ thường chỉ được người khác nói thay.

Hồ Xuân Hương được Xuân Diệu gọi là “Bà chúa thơ Nôm”. Thơ bà quen thuộc với học sinh qua Bánh trôi nước, Tự tình (bài II) và Mời trầu. Bài này phân tích nhân vật trữ tình, tức là con người đang bày tỏ cảm xúc trong thơ, qua ba bài ấy, kèm dàn ý để bạn tự viết.

Nhân vật trữ tình là gì và vì sao thơ Hồ Xuân Hương đặc biệt

Nhân vật trữ tình là con người đang bộc lộ cảm xúc, suy nghĩ trong bài thơ. Nhiều khi đó là chính tác giả, nhưng không phải lúc nào cũng vậy; nhân vật trữ tình có thể là một hình tượng được nhà thơ hoá thân vào. Khi phân tích, bạn tập trung vào những gì người nói trong thơ cảm nhận, suy nghĩ và bày tỏ, chứ không viết tiểu sử nhà thơ.

Trong văn học trung đại, người phụ nữ xuất hiện nhiều, nhưng thường qua cái nhìn của người khác: nhà thơ nam viết về họ, thương họ, nói thay họ. Ở Hồ Xuân Hương, người phụ nữ tự nói về mình, bằng giọng của mình, với tất cả niềm tự hào, nỗi buồn và sự bất bình. Đó là lý do thơ bà có vị trí riêng.

Một lưu ý về văn bản: thơ Nôm truyền tụng mang tên Hồ Xuân Hương có những bài còn được giới nghiên cứu bàn về tác giả, và các bản chép có chỗ khác nhau. Ba bài phân tích trong bài này là những bài quen thuộc, được dùng phổ biến trong nhà trường. Bạn nên dùng đúng văn bản trong sách mình học và không gán cho bà những bài không chắc chắn.

Bánh trôi nước: ý thức về vẻ đẹp và phẩm giá

Bài thơ bốn câu mượn hình ảnh chiếc bánh trôi để nói về người phụ nữ: “Thân em vừa trắng lại vừa tròn, / Bảy nổi ba chìm với nước non. / Rắn nát mặc dầu tay kẻ nặn, / Mà em vẫn giữ tấm lòng son.” Lối mở đầu “Thân em” gợi những câu ca dao than thân quen thuộc, nhưng câu thơ ngay sau đó lại là lời tự khẳng định: trắng và tròn, tức là đẹp, đầy đặn.

Hai câu giữa nói về thân phận: “bảy nổi ba chìm” là thành ngữ chỉ cuộc đời lênh đênh, chìm nổi; “rắn nát mặc dầu tay kẻ nặn” cho thấy số phận người phụ nữ phụ thuộc vào người khác. Chữ “mặc dầu” vừa là sự chấp nhận hoàn cảnh, vừa ngầm chứa sự thách thức: nặn thế nào cũng được.

Câu kết xoay chiều bằng chữ “Mà”: “Mà em vẫn giữ tấm lòng son.” Nhân vật trữ tình khẳng định phẩm giá bên trong không gì thay đổi được. Từ hình ảnh nhân son đỏ của chiếc bánh đến “tấm lòng son” của con người là một sự chuyển nghĩa khéo. Khi phân tích, bạn nên nhấn vào bước chuyển từ ý thức vẻ đẹp, qua ý thức thân phận, đến khẳng định phẩm giá; đó là chân dung tinh thần của nhân vật trữ tình.

Tự tình II: nỗi cô đơn, phẫn uất và khát khao

Bài thơ mở ra bằng không gian đêm khuya: “Đêm khuya văng vẳng trống canh dồn, / Trơ cái hồng nhan với nước non.” Tiếng trống canh “dồn” gợi thời gian trôi gấp; chữ “trơ” đặt đầu câu vừa là trơ trọi, vừa là trơ lì, thách thức. Cụm “cái hồng nhan” ghép từ chỉ loại “cái” với từ Hán Việt trang trọng, làm nhan sắc trở nên rẻ rúng, cho thấy sự xót xa và mỉa mai chính mình.

Hai câu thực nói về nỗi buồn không lối thoát: “Chén rượu hương đưa say lại tỉnh, / Vầng trăng bóng xế khuyết chưa tròn.” Mượn rượu để quên nhưng say rồi lại tỉnh; trăng sắp tàn mà vẫn khuyết, như tuổi xuân trôi qua mà duyên chưa trọn. Hai câu luận đổi giọng hẳn: “Xiên ngang mặt đất rêu từng đám, / Đâm toạc chân mây đá mấy hòn.” Động từ mạnh “xiên ngang”, “đâm toạc” cùng phép đảo ngữ cho thấy sự phẫn uất, muốn vùng lên phá bỏ.

Hai câu kết trở lại với nỗi chán chường: “Ngán nỗi xuân đi xuân lại lại, / Mảnh tình san sẻ tí con con!” Chữ “xuân” vừa là mùa xuân, vừa là tuổi xuân; mùa xuân đi rồi trở lại, còn tuổi xuân thì đi mãi. “Mảnh tình” đã nhỏ lại còn “san sẻ”, chỉ còn “tí con con”. Nhân vật trữ tình ở đây là người phụ nữ cô đơn, nhận thức rõ bi kịch duyên phận, nhưng trong nỗi buồn vẫn có sự vùng vẫy.

Mời trầu: chủ động và thẳng thắn trong tình cảm

Bài thơ ngắn này cho thấy một mặt khác của nhân vật trữ tình: sự chủ động. “Quả cau nho nhỏ miếng trầu hôi, / Này của Xuân Hương mới quệt rồi. / Có phải duyên nhau thì thắm lại, / Đừng xanh như lá bạc như vôi.” Miếng trầu là đầu câu chuyện trong văn hoá Việt; người mời trầu ở đây xưng thẳng tên mình, “Xuân Hương”, một cách tự tin hiếm thấy.

Hai câu cuối chơi chữ khéo với màu của trầu cau: quết trầu ăn vào thì đỏ thắm, như duyên đã hợp; còn “xanh như lá”, “bạc như vôi” là chỉ sự bạc tình. Lời mời vì vậy vừa thân mật, vừa là lời nhắn nhủ thẳng thắn: nếu có duyên thì hãy thắm thiết, đừng bạc bẽo.

Khi phân tích, bạn có thể so sánh với hình ảnh người phụ nữ e lệ, chờ đợi trong nhiều bài thơ trung đại khác. Nhân vật trữ tình ở đây khiêm tốn trong cách nói về miếng trầu (“nho nhỏ”, “hôi”) nhưng tự tin trong cách xưng danh và đòi hỏi sự chân thành. Sự kết hợp đó làm nên nét riêng, vừa duyên dáng vừa cứng cỏi.

Đặt ba bài cạnh nhau, bạn sẽ thấy một đường nối: ở Bánh trôi nước, nhân vật trữ tình khẳng định giá trị bên trong; ở Tự tình II, nhân vật đau đớn vì giá trị ấy không được đền đáp bằng hạnh phúc; ở Mời trầu, nhân vật chủ động đòi hỏi một tình cảm xứng đáng. Ba trạng thái khác nhau nhưng cùng xuất phát từ một con người biết mình là ai và không chịu bị xem nhẹ.

Chân dung nhân vật trữ tình qua ba bài thơ

Bảng dưới gom các nét chính để bạn dễ lập dàn ý. Mỗi nét đi kèm một câu thơ làm dẫn chứng, bạn nên học thuộc chính xác:

Nét tâm hồnCâu thơ dẫn chứngBài
Tự hào về vẻ đẹp“Thân em vừa trắng lại vừa tròn”Bánh trôi nước
Ý thức thân phận phụ thuộc“Rắn nát mặc dầu tay kẻ nặn”Bánh trôi nước
Khẳng định phẩm giá“Mà em vẫn giữ tấm lòng son”Bánh trôi nước
Cô đơn, xót xa cho mình“Trơ cái hồng nhan với nước non”Tự tình II
Phẫn uất, muốn vùng lên“Xiên ngang mặt đất rêu từng đám”Tự tình II
Chán chường vì duyên phận“Mảnh tình san sẻ tí con con”Tự tình II
Chủ động, thẳng thắn trong tình cảm“Có phải duyên nhau thì thắm lại”Mời trầu

Nhìn cả bảng, bạn sẽ thấy nhân vật trữ tình không đứng yên ở một trạng thái: có tự hào và có xót xa, có phẫn uất và có chán chường. Chính sự phức tạp ấy làm nên con người thật, khác với hình mẫu người phụ nữ cam chịu hoặc hình mẫu lý tưởng hoá.

Nghệ thuật làm nên giọng nói riêng

Nhân vật trữ tình của Hồ Xuân Hương có giọng nói rất riêng, và giọng ấy được tạo nên bằng những thủ pháp cụ thể mà bạn có thể chỉ ra:

  • Thơ Nôm Đường luật được Việt hoá: thể thơ chặt chẽ của Trung Hoa, nhưng ngôn ngữ là tiếng Việt đời thường, gần lời ăn tiếng nói.
  • Từ ngữ giàu sức gợi: “trơ”, “văng vẳng”, “xiên ngang”, “đâm toạc”, “tí con con”; nhiều từ mạnh, đặt ở vị trí gây chú ý.
  • Đảo ngữ: đưa động từ, tính từ lên đầu câu để nhấn mạnh trạng thái cảm xúc.
  • Mượn hình ảnh đời thường (chiếc bánh trôi, miếng trầu) để nói chuyện thân phận, khiến thơ gần gũi mà sâu sắc.
  • Vận dụng ca dao, thành ngữ: “thân em”, “bảy nổi ba chìm”, “xanh như lá bạc như vôi”, tạo cảm giác quen mà vẫn mới.
  • Giọng điệu vừa trữ tình vừa thách thức, có khi mỉa mai chính mình; đây là dấu hiệu nhận biết thơ Hồ Xuân Hương.

Khi viết phần nghệ thuật, đừng liệt kê khô các biện pháp. Mỗi biện pháp cần gắn với một câu thơ và chỉ ra nó giúp thể hiện nét tâm hồn nào của nhân vật trữ tình.

Dàn ý gợi ý để tự viết bài

Khung dưới đây áp dụng được cho đề phân tích nhân vật trữ tình trong một bài hoặc trong cả chùm thơ. Bạn tự viết theo cảm nhận riêng, không chép bài có sẵn:

  1. Mở bài: giới thiệu Hồ Xuân Hương, “Bà chúa thơ Nôm”; nêu nhận định về nhân vật trữ tình: người phụ nữ dám nói về chính mình.
  2. Luận điểm 1: ý thức về vẻ đẹp và phẩm giá (Bánh trôi nước).
  3. Luận điểm 2: nỗi cô đơn, xót xa và phẫn uất trước duyên phận (Tự tình II, phân tích từng cặp câu).
  4. Luận điểm 3: sự chủ động, thẳng thắn trong tình cảm (Mời trầu).
  5. Đánh giá: nghệ thuật tạo giọng nói riêng; giá trị nhân đạo (tiếng nói đòi quyền sống, quyền hạnh phúc của người phụ nữ).
  6. Kết bài: cảm nghĩ của em về một tiếng nói phụ nữ hiếm hoi trong văn học trung đại.

Đoạn mẫu ngắn cho luận điểm 1, chỉ để tham khảo cách viết: “Chữ Mà ở đầu câu kết như một cái ngẩng đầu. Sau ba câu nói về những gì người khác có thể làm với mình, nhân vật trữ tình nói về điều không ai lấy đi được.” Em hãy viết bằng cảm nhận của riêng mình.

Câu hỏi thường gặp

Nhân vật trữ tình có phải chính là Hồ Xuân Hương không?

Trong nhiều bài, nhân vật trữ tình gần với chính tác giả, như Mời trầu có xưng tên Xuân Hương. Nhưng khi phân tích, bạn nên gọi là nhân vật trữ tình và bám vào cảm xúc trong thơ, vì nhân vật có thể mang ý nghĩa khái quát cho thân phận người phụ nữ nói chung.

Vì sao Hồ Xuân Hương được gọi là Bà chúa thơ Nôm?

Danh xưng này do nhà thơ Xuân Diệu đặt, để ghi nhận tài năng đặc biệt của Hồ Xuân Hương trong việc dùng tiếng Việt làm thơ: ngôn ngữ đời thường, giàu hình ảnh, giọng điệu riêng, đưa thơ Nôm Đường luật lên một trình độ mới.

Chữ “trơ” trong Tự tình II nên phân tích thế nào?

Chữ “trơ” đặt đầu câu, vừa gợi sự trơ trọi, cô đơn, vừa gợi sự trơ lì, thách thức, như con người đang đối diện với cả “nước non”. Bạn nên phân tích cả hai lớp nghĩa và gắn với cụm “cái hồng nhan” để thấy nỗi xót xa xen lẫn bản lĩnh.

Bánh trôi nước có phải chỉ tả chiếc bánh không?

Bài thơ có hai lớp nghĩa. Lớp thứ nhất tả chiếc bánh trôi: trắng, tròn, luộc chín thì nổi, nặn thế nào thì ra thế ấy, bên trong có nhân đỏ. Lớp thứ hai nói về người phụ nữ: đẹp, chìm nổi, phụ thuộc, nhưng giữ được tấm lòng son. Phân tích cần làm rõ cả hai.

Có nên dẫn thêm các bài thơ khác của Hồ Xuân Hương không?

Có thể, nếu đề cho phép và bạn chắc chắn về văn bản. Tuy vậy, nên ưu tiên những bài quen thuộc, được dùng rộng rãi trong nhà trường. Một số bài truyền tụng mang tên bà còn được bàn về tác giả, nên tránh dẫn những bài không chắc để bài viết không bị sai.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138