Nhân vật mồ côi là kiểu nhân vật quen thuộc của truyện cổ tích: người mất cha mẹ, sống thiếu chỗ dựa, thường bị hắt hủi, ngược đãi, nhưng hiền lành, chăm chỉ, và cuối truyện được đền đáp xứng đáng. Tấm, Thạch Sanh, Chử Đồng Tử, chàng Mồ Côi trong truyện cổ dân tộc Nùng là những ví dụ học sinh hay gặp.
Hiểu kiểu nhân vật này có lợi ích thực tế: khi gặp một truyện cổ tích lạ trong đề đọc hiểu, bạn nhận ra ngay khung số phận của nhân vật và dự đoán được ý nghĩa mà dân gian gửi gắm. Bài này đi qua đặc điểm chung, các nhân vật tiêu biểu theo bản phổ biến, lý do dân gian ưa chọn nhân vật mồ côi và cách dùng hiểu biết ấy khi viết.
Kiểu nhân vật mồ côi là gì
Trong nghiên cứu văn học dân gian, truyện cổ tích thường được nhìn qua các kiểu nhân vật: người mồ côi, người em út, người dũng sĩ, người có tài lạ, người mang lốt xấu xí, người thông minh, người ngốc. Mỗi kiểu có một khung số phận tương đối ổn định. Kiểu nhân vật mồ côi được nhận ra trước hết qua hoàn cảnh: mất cha, mất mẹ hoặc mất cả hai, phải sống một mình hoặc với người không thương mình như dì ghẻ, anh chị, chủ nhà giàu.
Điều làm nên kiểu nhân vật không chỉ là hoàn cảnh mà là vị trí xã hội đi kèm. Người mồ côi trong cổ tích thường ở tầng thấp nhất: làm thuê, đi ở, đốn củi, chăn trâu. Họ không có gia đình bảo vệ, không có tài sản, không có tiếng nói. Vì vậy, khi bị đối xử bất công, họ hầu như không có cách nào tự vệ ở giai đoạn đầu.
Cần phân biệt kiểu nhân vật với nhân vật cụ thể. Một nhân vật có thể mang đặc điểm của nhiều kiểu: Thạch Sanh vừa là người mồ côi vừa là người dũng sĩ; Tấm vừa mồ côi vừa là nhân vật bị ngược đãi trong mâu thuẫn dì ghẻ con chồng. Khi viết, bạn dùng khái niệm kiểu nhân vật để soi rõ nhân vật, không phải để dán nhãn rồi thôi.
Những nhân vật mồ côi quen thuộc
Bảng tóm lược theo bản phổ biến của từng truyện. Nếu ngữ liệu đề bài khác, ưu tiên ngữ liệu.
| Nhân vật | Hoàn cảnh | Thử thách | Kết cục |
|---|---|---|---|
| Tấm (Tấm Cám) | Mồ côi mẹ, sau đó mất cha, ở với dì ghẻ và Cám | Bị cướp giỏ tép, mất cá bống, bị hãm hại nhiều lần đến chết | Hoá thân nhiều lần, trở lại làm hoàng hậu |
| Thạch Sanh | Mồ côi cả cha lẫn mẹ, sống dưới gốc đa, đốn củi | Bị Lý Thông lừa đi chết thay, cướp công, vu oan | Lấy công chúa, được nhường ngôi |
| Chử Đồng Tử | Mẹ mất sớm, cha con nghèo đến mức chung nhau một chiếc khố; cha mất, chàng chôn khố theo cha | Không có áo quần, kiếm ăn bằng nghề câu cá dưới sông | Gặp công chúa Tiên Dung, thành vợ chồng |
| Mồ Côi (truyện cổ Nùng) | Chàng trai mồ côi được dân làng tin cậy giao việc xử kiện | Phải xử vụ chủ quán đòi tiền bác nông dân vì ngửi mùi thức ăn | Xử công bằng: cho chủ quán nghe tiếng bạc xóc trong bát thay tiền |
Nhìn bảng, bạn sẽ thấy không phải nhân vật mồ côi nào cũng đi cùng một con đường. Tấm và Thạch Sanh được giúp bằng phép màu; Chử Đồng Tử đổi đời nhờ cuộc gặp gỡ kỳ lạ; còn chàng Mồ Côi không cần phép màu mà dùng trí thông minh. Truyện Mồ Côi xử kiện cho thấy người mồ côi không chỉ là đối tượng được thương hại mà còn có thể là người phân xử lẽ phải.
Điểm chung của cả bốn là phẩm chất tốt và sự đền đáp ở cuối truyện. Chi tiết Chử Đồng Tử chôn khố theo cha, chịu sống trần, thường được nhắc như biểu hiện lòng hiếu thảo hiếm có, một phẩm chất đi kèm với hoàn cảnh nghèo khó.
Vì sao dân gian hay chọn nhân vật mồ côi
Để phơi bày bất công rõ nhất. Người không có chỗ dựa là người dễ bị chà đạp nhất. Đặt nhân vật ở vị trí ấy, truyện cho thấy cái ác lộ mặt trần trụi, người nghe dễ nhận ra ai đúng ai sai mà không cần người kể giảng giải.
Để thể hiện lòng thương người. Truyện cổ tích là nơi người lao động gửi gắm tình cảm với người thiệt thòi. Kể về người mồ côi là cách dạy trẻ nhỏ biết thương người cô đơn, biết bênh vực kẻ yếu.
Để thực hiện ước mơ công lý. Ngoài đời, người mồ côi nghèo khó có rất ít cơ hội đổi đời. Truyện cổ tích cho họ được đền đáp: lấy vua, lấy công chúa, làm quan. Đó là ước mơ của chính người kể chuyện về một thế giới công bằng hơn.
Để tạo sức hút cho câu chuyện. Một nhân vật bắt đầu từ chỗ thấp nhất thì hành trình đi lên càng dài, càng nhiều thử thách, càng hấp dẫn. Người nghe theo dõi từng bước với sự lo lắng và mong mỏi, đây là lý do truyện được kể đi kể lại qua nhiều thế hệ.
Để khẳng định giá trị con người không nằm ở gia thế. Người mồ côi không có gì ngoài chính mình: sự chăm chỉ, hiền lành, lòng hiếu thảo, trí thông minh. Việc họ được đền đáp khẳng định rằng phẩm chất mới làm nên giá trị một người.
Hành trình chung của nhân vật mồ côi
Phần lớn truyện về người mồ côi đi theo một trình tự gần giống nhau. Nắm trình tự này, bạn dễ chia luận điểm khi phân tích một nhân vật cụ thể.
- Hoàn cảnh ban đầu: mất cha mẹ, sống nghèo khổ hoặc trong gia đình không yêu thương mình.
- Bị hắt hủi, ngược đãi, lừa gạt: thường do người thân cận hoặc kẻ giàu có, gian xảo gây ra.
- Phẩm chất được bộc lộ qua thử thách: hiền lành, chăm chỉ, thật thà, hiếu thảo, dũng cảm.
- Được giúp đỡ: bởi lực lượng kỳ ảo (Bụt, tiên, vật thần) hoặc nhờ trí tuệ của chính mình.
- Bị hãm hại lần nữa, thường nặng hơn, sau khi đã có được hạnh phúc ban đầu.
- Vượt qua và được đền đáp: lấy vua, lấy công chúa, làm quan, hoặc được tôn trọng.
- Cái ác bị trừng phạt: bằng cái chết, sự xấu hổ, hay sức mạnh tự nhiên tuỳ truyện.
Không phải truyện nào cũng đủ bảy bước; truyện Mồ Côi xử kiện chẳng hạn chỉ là một tình huống. Khi một truyện bỏ bước nào hoặc đổi thứ tự, đó lại là điểm đáng phân tích, vì nó cho thấy dụng ý riêng của truyện ấy.
Mồ côi nhưng không thụ động mãi
Một hiểu lầm phổ biến là nhân vật mồ côi chỉ biết chịu đựng và chờ phép màu. Điều này đúng với giai đoạn đầu của nhiều truyện, nhưng đọc kỹ thì nhiều nhân vật có sự chủ động. Tấm ở nửa sau truyện tự lên tiếng qua các lần hoá thân, không còn Bụt giúp. Thạch Sanh chủ động bắn đại bàng, theo dấu máu tìm hang, xuống hang cứu người. Chàng Mồ Côi dùng trí khôn xử kiện, đứng về phía người nghèo bị bắt nạt.
Sự chủ động ấy cho thấy dân gian không chỉ thương người mồ côi mà còn tin vào sức mạnh của họ. Phép màu chỉ là chỗ dựa ban đầu, giống như một lời hứa rằng người tốt không bị bỏ rơi. Nhưng con đường cuối cùng, người mồ côi phải tự đi.
Khi viết về một nhân vật mồ côi, bạn nên tìm những khoảnh khắc chủ động như vậy. Chúng giúp bài phân tích thoát khỏi lối mòn "nhân vật hiền lành, đáng thương, được đền đáp", và cho thấy bạn đọc văn bản bằng con mắt của riêng mình.
Đặt cạnh nhân vật mồ côi trong truyện cổ nước ngoài
Kiểu nhân vật mồ côi không chỉ có ở Việt Nam. Cô bé Lọ Lem trong truyện cổ tích châu Âu, quen thuộc qua bản của Perrault và anh em Grimm, cũng là cô gái mất mẹ, bị mẹ kế và các chị ghẻ hành hạ, được giúp đỡ để đi dự dạ hội, đánh rơi chiếc giày và trở thành vợ hoàng tử. Sự giống nhau với nửa đầu truyện Tấm Cám thường được nhắc tới khi so sánh.
Khác biệt đáng chú ý nằm ở nửa sau. Bản Tấm Cám phổ biến có thêm chuỗi Tấm bị giết và hoá thân nhiều lần, rồi tự trở về. Nhân vật Việt phải đi qua cái chết để giữ lấy hạnh phúc, điều này làm truyện gay gắt hơn và cho thấy quan niệm của người Việt về cuộc đấu tranh thiện ác không dừng lại sau ngày cưới.
Nếu đề có yêu cầu liên hệ, bạn có thể dùng một hai câu so sánh như vậy để mở rộng tầm nhìn. Tránh khẳng định truyện nào có trước hay truyện nào bắt chước truyện nào, vì đó là vấn đề nghiên cứu phức tạp mà bài phân tích nhân vật không cần đi tới.
Dùng hiểu biết về kiểu nhân vật khi làm bài
Kiến thức về kiểu nhân vật giúp nhiều nhất ở đề đọc hiểu với truyện lạ và ở phần nhận xét nghệ thuật. Các bước gợi ý:
- Xác định hoàn cảnh nhân vật: mất ai, sống với ai, làm gì. Từ đó gọi đúng tên kiểu nhân vật.
- Đối chiếu với hành trình chung: truyện đi theo những bước nào, bỏ bước nào, đổi bước nào.
- Tìm phẩm chất riêng nổi bật nhất của nhân vật, đừng dừng ở "hiền lành, chăm chỉ" chung chung.
- Tìm khoảnh khắc nhân vật chủ động, nếu có.
- Rút ra ý nghĩa: truyện thể hiện tình cảm và ước mơ gì của nhân dân với người thiệt thòi.
- Viết bằng giọng của bạn, dẫn chứng chi tiết cụ thể; không chép nguyên dàn ý chung cho mọi nhân vật.
Ví dụ giả định: đề đọc hiểu đưa một truyện cổ tích bạn chưa đọc, kể về cậu bé mất cha mẹ, đi chăn trâu cho nhà giàu, được một ông lão cho cây sáo lạ. Chỉ cần đọc vài dòng đầu, bạn đã nhận ra kiểu nhân vật mồ côi, đoán được cậu sẽ bị thử thách và được đền đáp. Việc còn lại là đọc kỹ để tìm chỗ truyện này khác khung chung, vì câu hỏi hay nhất của đề thường nằm ở đó.
Với câu hỏi nêu ý nghĩa, hãy tránh trả lời một câu chung cho mọi truyện. Nêu cụ thể truyện này đề cao phẩm chất gì của nhân vật, trừng phạt thói xấu gì của kẻ ác, rồi mới nói đến ước mơ chung của nhân dân.
Câu hỏi thường gặp
Những truyện cổ tích nào có nhân vật mồ côi?
Học sinh hay gặp Tấm Cám, Thạch Sanh, truyện Chử Đồng Tử và truyện cổ dân tộc Nùng Mồ Côi xử kiện. Ngoài ra còn nhiều truyện khác trong các tuyển tập truyện cổ tích Việt Nam, mỗi truyện có thể có nhiều dị bản.
Thạch Sanh thuộc kiểu nhân vật mồ côi hay dũng sĩ?
Cả hai. Thạch Sanh mồ côi cả cha lẫn mẹ, sống một mình dưới gốc đa, đồng thời là người dũng sĩ diệt chằn tinh, đại bàng, đánh lui quân chư hầu. Một nhân vật cổ tích có thể mang đặc điểm của nhiều kiểu.
Vì sao nhân vật mồ côi thường được Bụt hoặc tiên giúp đỡ?
Lực lượng kỳ ảo thể hiện ước mơ của nhân dân về sự che chở cho người thiệt thòi, rằng người tốt không bị bỏ rơi. Chúng xuất hiện khi nhân vật bế tắc nhất, nhưng thường không giải quyết hộ mọi việc đến cuối truyện.
Truyện Mồ Côi xử kiện có gì khác các truyện mồ côi khác?
Nhân vật Mồ Côi không phải người bị ngược đãi chờ giúp đỡ, mà là người được tin cậy giao xử kiện và dùng trí thông minh bênh vực người nghèo. Truyện cho thấy người mồ côi cũng có thể là người đem lại công bằng.
Có nên gọi tên kiểu nhân vật trong bài phân tích không?
Nên, vì nó cho thấy bạn hiểu đặc trưng thể loại. Nhưng chỉ cần một hai câu, sau đó quay lại phân tích chi tiết cụ thể của nhân vật. Bài không nên biến thành lý thuyết về kiểu nhân vật.